دم در حیوانات چه کاربردی دارد؟ معرفی انواع دم حیوانات

دم حیوانات

اگرچه ارزش دم حیوانات اغلب کمتر از حد درک ما انسان ها است (چون دم نداریم) اما جزء اصلی آناتومی بسیاری از حیوانات هستند که به آنها امکان می دهد زنده بمانند. اگرچه ما انسان ها دم خود را از دست داده ایم، اما استخوان دنبالچه مان باقی مانده است. دنبالچه ای که در انتهای ستون فقرات ما قرار دارد. استخوان دنبالچه از سه تا پنج مهره تشکیل شده و به ما کمک می کند تا هنگام نشستن به حالت ایستاده قرار بگیریم.

حتماً تا حالا متوجه انواع و اقسام دم در حیوانات شده اید که برخی کوتاه، برخی بلند و برخی دیگر خمیده می باشند. قطعاً تعجب می کنید که بدانید دم هم فواید و عملکردهایی دارد و قطعاً آفرینش خداوندی بی حکمت نبوده است ولی به راستی وجود دم در حیوانات چه فواید و حکمت هایی دارد؟ همه ما می دانیم که آفرینش خداوندی اسراری دارد که بشر با این همه پیشرفت علمی تاکنون نتوانسته است ابعاد مختلف آن را کشف کند. در این مطلب با ما همراه باشید تا به این چهار سوال پاسخ دهیم: چرا حیوانات دم دارند؟ کاربرد دم در حیوانات چیست؟ انواع دم حیوانات کدامند؟ آیا بریدن دُم حیوانات اخلاقی است؟

دم حیوانات چه کاربردی دارد؟ چرا حیوانات دم دارند؟

دم در حیوانات زائده های جذابی است که به انواع مختلف وجود دارد و عملکردهای متنوعی را به عهده دارد. دم به حیوانات کمک می کند تا حرکت کنند، ارتباط برقرار کنند و گرم بمانند. از بی مهرگان گرفته تا میمون ها، دم برای همه آنهایی که آن را دارند، بقا امکان پذیر می سازد. به عنوان مثال خرچنگ دریایی دارای یک دم قدرتمند و عضلانی است که می تواند به سرعت آن را خم کند و در امتداد پایین آبراهه هایی که خانه خود می نامد، بکشاند. بدون این وسیله سریع فرار، تعداد کمی از آنها می توانند از دست شکارچیان گرسنه در امان بمانند.

حیواناتی که دم ندارند!

حشرات فاقد دم واقعی هستند اما پروانه های دم پرستویی (swallow-tailed butterflies) و بید های لونا دارای زائده های دم مانند هستند که از بال های عقب آنها امتداد دارد. چنین دم هایی ممکن است بخشی از نمایش تولیدمثل باشد یا شاید آنها صرفاً یک هدف مصرفی برای شکارچیان باشند. بله درست شنیدید؛ شکارچی ممکن است یک گاز از بال بگیرد اما بدن این حشرات از آسیب واقعی نجات می یابد.

کاربرد دم در خزندگان 

بسیاری از مارمولک ها دم هایی دارند که به بهترین وجه ممکن، حافظ آنها می باشد. خیلی از مارمولک ها وقتی توسط شکارچیان مورد حمله قرار می گیرند، برای زنده ماندن علاوه بر هوشیاری و سرعت، به دم هایی اعتماد می کنند که در صورت لزوم می توانند آنها را جدا کنند. در تعقیب از پشت، شکارچیان معمولاً دست خود را دراز کرده و نزدیکترین قسمت بدن طعمه یعنی دم حیوانات را می گیرند. بله شاید برای شما عجیب باشد اما بسیاری از مارمولک ها از این استراتژی استفاده می کنند. آنها به سادگی قسمت انتهایی دم خود را فدا می کنند تا جانشان نجات یابد.

از طرف دیگر، دم لاک پشت ها کوچک و اغلب چرب هستند. چربی ذخیره شده در دم لاک پشت به آنها کمک می کند تا در زمستان های طولانی از خواب زمستانی جان سالم به در ببرند.

کاربرد دم در آبزیان

مهره داران آبزی مانند ماهی ها، فک ها، دلفین ها و نهنگ ها برای جابجایی به دم خود متکی هستند. بسیاری از مهره داران آبزی با دم های قدرتمند به سرعت قایق های برقی می توانند حرکت کنند.

کاربرد دم در پرندگان

دُم حیوانات اللخصوص دم پرندگان دارای اشکال و اندازه های گوناگونی بوده و عملکردهای مختلفی را ارائه می دهند. آنها به عنوان ترمز و سکان پرواز پرندگان عمل می کنند. به عنوان مثال پرنده ای که تمام پرهای دم خود را از دست می دهد، هنوز هم می تواند پرواز کند اما آن چابکی لازم در خود را ندارد و به سختی می تواند سرعت خود را کاهش دهد و به آرامی روی یک نشیمن فرود آید.

همچنین دم به طریق دیگری هم به سایر پرندگان خدمت می کند. بوقلمون ها، باقرقره ها و قوقاول های نر از دم خود برای جلب توجه ماده ها استفاده می کنند. به همین ترتیب مرغ مگس‌خوار دم قیچی و دم چنگالی و بسیاری از مرغ مگس‌خوارهای گرمسیری؛ دم های بلند و روان خود را با حرکت های موزون در پرواز به نمایش می گذارند. برخی از اعضای خانواده فاخته نیز هستند که از دم کشیده خود برای کمک به حفظ تعادل استفاده می کنند، در حالی که در امتداد شاخه های درختان چهار نعل می دوند. باید بگوییم پرهای سفت و سخت دم دارکوب ها هم به عنوان یک تکیه گاه عمل می کند و هنگام نشستن عمودی بر روی تنه درخت، آنها را به حالت ایستاده نگه می دارد.

کاربرد دم در پستانداران

فرم و عملکرد دم در حیوانات پستاندار به اوج خود می رسد. صاریغ ها از دم های برهنه خود به عنوان پای پنجم برای حمایت از خود هنگام بالا رفتن از درختان استفاده می کنند. تعداد انگشت شماری از میمون های بر جدید (قاره آمریکا) با استفاده از دم خود می توانند به سرعت و با خیال راحت در نوک درختان حرکت کنند.

کایوت ها، روباه ها و سنجاب ها، دم بلند و بوته ای خود را حلقه می کنند تا در شبهای سرد زمستان گرم بمانند. سنجاب های پرنده با استفاده از دم صاف خود به عنوان سکان از یک درخت به درخت دیگری سُر می خورند.

سگ های آبی هنگامی که خطری آنها را تهدید می کند، به عنوان هشدار به سایر سگ های آبی، دم صاف و فلس مانند خود را بر روی سطح آب می زنند. در روزهای گرم تابستان اسب ها با دم جارو مانند خود مگس ها را می پرانند. روباه ها، گوزن ها و خرگوش های دم سفید در هنگام فرار از خطر دم سفید خود را مانند پرچم می تابانند.

گرگ ها علاوه بر اینکه از دم خود برای گرم نگه داشتن استفاده می کنند، برای برقراری ارتباط نیز از آن بهره می برند. دمی که بالا نگه داشته شود، نشانه تهدید است. دم در بین پاها نشان دهنده تسلیم است. یک دم تکان دهنده، حُسن نیت را بیان می کند و یک دمی که جنبانده می شود، پرخاشگری را نشان می دهد.

در سطح بالای دم حیوانات نظیر گربه‌سانان (مانند بابکت و سیاه گوش) و سگ‌سانان (مانند روباه و کایوت) غدد بو وجود دارد. همان ماهیچه هایی که باعث ایستادن خز می شوند، یک ترکیب پروتئینی معطر را بر روی سطح پوست فشار می دهند. این نوع حیوانات از این رایحه برای انتقال اطلاعات مرزهای قلمروشان استفاده می کنند یا آمادگی جفت گیری خود را اعلام می دارند. همچنین باید بدانید که این غدد منشأ بویی هستند که روباه های قرمز و خاکستری در فصل جفت گیری در جنگل از خود به جای می گذارند.

یوزپلنگ در حال شکار، دم بلند خود را می چرخاند و با این کار در سرعت ۱۱۰ کیلومتر بر ساعت به تعادل کل بدن خودش کمک می کند. دم های بلند و بوته ای روباه ها و سنجاب های خاکستری، این جانوران فعال زمستانی را قادر می سازد تا خود را جمع کرده و در یک پتوی عایق و دنج بپیچند.

معرفی انواع دم حیوانات با ۱۱ عملکرد مختلف

آیا تا به حال آرزو کرده اید که دم داشتید؟ اگر چنین بود، چگونه از آن استفاده می کردید؟ شما گزینه های زیادی خواهید داشت. حیوانات دارای انواع مختلفی از دم می باشند و از آنها برای برخی عملکردهای منحصر به فرد و شگفت آور استفاده می کنند. در این قسمت ۱۱ عملکرد مختلف دُم حیوانات را مختصراً توضیح می دهیم.

۱- برقراری ارتباط و بیان احساسات (Communication)

حرکت دم یک سگ می تواند چیزهای زیادی در مورد احساس سگ به شما بگوید اما علم همچنان کشف می کند که ارتباطات سگ از طریق دم حتی از آنچه بشر می داند ظریف تر است. حالت دم، می‌تواند خشم، هیجان، ترس، شادی و حالت‌های دیگر مثل آماده شدن برای حمله را نشان دهد. دم گربه بسته به موقعیت و حرکت آن می تواند احساساتی از ترس، تحریک، هیجان، تسلیم و موارد دیگر را به نمایش بگذارد.

۲- تعادل (Balance)

بسیاری از حیوانات از دم خود برای تعادل استفاده می کنند. اگر گربه دارید، می توانید مشاهده کنید که وقتی در امتداد یک برآمدگی باریک راه می رود، چگونه از دم خود برای تعادل استفاده می کند.

تعادل گربه

تعادل گربهمی توانید سنجاب ها را نیز مشاهده کنید که از دم خود به همین ترتیب استفاده می کنند، در حالی که از شاخه های درختان و خطوط تلفن با سرعت حرکت می کنند. این دمهای انبوه و پرپشت سنجاب ها هنگام پرش از شاخه ای به شاخه دیگر، آنها را در هوا متعادل نگه می دارد. دم حیوانات می تواند به عنوان نوعی اندام پنجم محسوب شود. روباه ها از دم خود برای تعادل هنگام دویدن و به عنوان تعادل هنگام پرش روی طعمه استفاده می کنند.

۳- حرکت (Locomotion)

دُم حیوانات برای بعضی از آنها، اندامی ملزوم برای حرکت محسوب می شود. این امر بیشتر در دریا صادق است، جایی که ماهی ها و پستانداران دریایی از دم خود برای جابجایی استفاده می کنند.

دم حیوانات برای حرکت
دم نهنگ برای حرکت

همه ماهی ها دارای دم عمودی هستند که با حرکت آن از یک طرف به طرف دیگر (چپ و راست) حرکت می کنند. برعکس، پستانداران دریایی دارای دم هایی هستند که با حرکت آن به سمت بالا و پایین حرکت می کنند. این موضوع اجازه می دهد تا پستانداران خود را به سمت خارج از آب هدایت کنند تا هوا را در صورت نیاز تنفس نمایند.

۴- دفاع (Defense)

بسیاری از حیوانات از دم خود برای دفاع استفاده می کنند. مارهای زنگی، اگرچه کشنده هستند اما با دندان های نیش خود حمله می کنند. دم های جغجغه ای این مارها برای دفاع استفاده می شود و به شکارچیان و متجاوزان ناشی هشدار می دهد که دور شوند.

دم مار زنگی
دم مار زنگی برای دفاع

بعضی از مارمولک ها دمهایی دارند که می توانند برای دفاع و یا در هنگام فرار از بدن جدا شوند. آرمادیلوی سه بندی (The three-banded armadillo) این توانایی منحصر به فرد را دارد که سر و دم خود را مانند قطعات پازل منطبق روی هم قرار دهد. این کار به او اجازه می دهد در صورت تهدید به یک توپ زرهی عالی تبدیل شود.

۵- حمله کردن (Attack)

اگرچه دم برای دفاع رایج تر است اما چند موجود از دم خود به عنوان سلاح برای حمله استفاده می کنند. دم حیوانات بندپایی مثل عقرب با نوک گزنده مسموم شاید از شناخته شده ترین این سلاح ها باشد.

دم حیوانات بندپا
دم عقرب برای حمله

عقرب ها اگرچه با دم خود از خود دفاع می کنند اما از آنها برای شکار طعمه نیز استفاده می نمایند. عقرب با انبرهای محکم جلویی خود، غذا را می گیرد، سپس دم خود را بالای بدنش می آورد تا با یک دوز کشنده، سم را به بدن طعمه اش تزریق کند.

۶- چنگ زدن / نگه داشتن (Grasping/Holding)

یکی از راه های تشخیص تفاوت میمون و بوزینه ها این است که میمون ها دم دارند و بوزینه ها دم ندارند. برخی میمون ها دارای دم گیرنده برای گرفتن و چیدن برگ هستند. یک دم گیرنده می تواند اشیا را نگه دارد و آنها را بگیرد و به طور مؤثر به عنوان یک اندام اضافی عمل کند. میمون ها معمولاً از دم گیرنده خود برای تاب خوردن از شاخه ها یا نگه داشتن غذا استفاده می کنند. برخی دیگر از حیوانات از جمله مورچه خواران و صاریغ ها نیز دارای دم گیرنده هستند.

تفاوت بین میمون های بر جدید و میمون های بر قدیم در چیست؟

میمون دنیای قدیم و میمون دنیای جدید
میمون بر قدیم – میمون بر جدید

روی هم رفته میمون های آمریکای جنوبی را میمون های دنیای جدید و میمون های دیگر بخش های جهان یعنی بابونها، لانگورها و ماکاک ها را میمون های دنیای قدیم می نامند. بین میمون های دنیای قدیم و دنیای جدید از نظر اندازه بدن، شکل دندان ها، بینی، جای انگشت شست، دم و نشیمنگاه تفاوت های اساسی وجود دارد.

۷- پرواز (Flight)

پرندگان دو نوع پر دارند که برای پرواز از آنها استفاده می کنند. پرهای موجود در بال ها رمیژ (remiges) نامیده می شوند و وظیفه پشتیبانی را بر عهده دارند. به پرهایی که دم پرنده را تشکیل می دهند، رکتریک (rectrices) گفته می شود. دم یک پرنده به عنوان سکان عمل کرده و باعث ثبات و اعمال کنترل می شود.

۸- معاشقه و اظهار عشق (Courtship)

شاید شاخ در بیاورید که بدانید دم حیوانات برای عشق بازی هم کاربرد دارد. بله درست شنیدید طاووس نر با پرهای زیبای دمش شناخته می شود. انجام حرکات موزون با دم توسط طاووس، یک ابزار اساسی در جذب همسر می باشد. دم هر طاووس همانند اثر انگشت فقط مخصوص خود اوست. به طور کلی، هرچه پرهای دم طاووس بزرگتر و با جزئیات بیشتری تزئین شده باشد (چشمگیر تر باشد) از جذابیت بیشتری برای طاووس های ماده برخوردار است.

دم حیوانات پرنده
دم طاووس برای معاشقه

۹- کنترل آفات (Pest Control)

حیواناتی مانند گاو، اسب و گورخر دم هایی بلند و انعطاف پذیر دارند. موهای موجود در قسمت انتهایی دم، برای مگس پرانی هستند تا مگس ها و سایر موجودات مزاحم را از آنها دور کنند.

۱۰- نشان گذاری قلمرو (Marking Territory)

از کاربردهای دم حیوانات که کمتر رایج بوده و می تواند برای شما تعجب آور باشد، این است که یک اسب آبی می تواند مانند پروانه هواپیما دم خود را بچرخاند تا در هنگام مدفوع کردن، آنها را به اطراف بپاشاند. این عمل باعث می شود اسب آبی قلمرو خود را علامت گذاری کند.

۱۱- ذخیره غذایی (Food storage)

خیلی از حیوانات هستند که غذای چند ماه یا سالشان را در دم های خود ذخیره می سازند. میزان چربی ذخیره شده در دم این حیوانات به قدری زیاد است که اگر هفته ها غذا نخورند می توانند به زندگی خود بدون هیچ دردسری ادامه دهند. یرخی از تمساح ها و مارمولک ها این کار را انجام می دهند.

بریدن گوش و دم حیوانات ، مصداق بارز حیوان‌آزاری

قطعا هر عضوی در بدن وظیفه‌ و وجودش حکمتی دارد و از دست دادن آن، به معنای عملکرد ضعیف‌تر است. به عنوان مثال دم برای سگ ها بسیار حائز اهمیت است زیرا سگ ها از دم خود برای برقراری رابطه، حفظ تعادل در دویدن، شنا کردن، کنترل خشم، هیجان، ترس، شادی و نشان دادن آمادگی برای حمله استفاده می کنند. سگ‌های بدون دم نمیتوانند با دیگر سگ ها و انسان ها ارتباط برقرار کنند و در انجام بسیاری از اعمال خود با مشکل مواجه می شوند.

بریدن گوش و دم حیوانات
بریدن گوش و دُم حیوانات

بریدن و تغییر شکل گوش یا دم حیوانات، قطع عضو است و می تواند باعث ایجاد تومور در بافت عصبی (neuroma) در انتهای قسمت بریده شده شود. دردی که در هنگام بریده شدن دم یا گوش حیوانات ایجاد می شود، دردی بنام «فانتوم» است که همان دردی را به همراه دارد که هنگام بریده شدن دست و پا در انسان ها حس می شود.

در خیلی جاها باب شده که دم و گوش برخی از نژادهای سگ مانند دوبرمن را می برند، یعنی قسمتی از دم را چند روز پس از تولد بدون بی‌حسی قطع می کنند. در این نژادها این عمل یک عمل زیبایی محسوب می شود و حیوانات به خاطر این عمل درد فوق‌العاده شدیدی را متحمل می شوند. به ادعای این حیوان آزاران چون این کار در اوایل دوره زندگی سگ ها اتفاق می افتد، آنها بعد از مدتی فراموش می کنند. به دو نمونه از توجیهات آنان برای بریدن گوش و دم حیوانات توجه کنید:

  • احتمال اینکه یک دم بریده شده زخمی شود خیلی کمتر است!

جواب: هر روزه در سراسر ایران، دم و گوش هزاران توله سگ توسط صاحبانشان بریده می شود تا یا به مسابقات جنگ سگ ها برده شوند، یا در محافظت از گله از آنها استفاده شود و یا به عنوان سگ نگهبان در باغ نگهداری شوند. به اعتقاد اکثر دامداران و یا کسانی که به زبان عامیانه سگ باز شناخته می شوند، دم و گوش در سگ ها یک عضو اضافی بوده و باید بریده شود زیرا موجب افزایش هاری و وحشی گری می شود و یک سگ بدون گوش و دم بهتر می‌تواند از خود دفاع کند و هنگام درگیری امکان کنده شدن گوش و خونریزی در آنها وجود ندارد.

حیوان آزاران معتقدند که گوش و دُم حیوانات مثل سگ های گله، شکاری یا نگهبان برای آنها یک نقطه ضعف می باشد اما هیچ استدلال علمی این موضوع را ثابت نمی کند. حتی اگر این احتمال وجود داشته باشد که دم ها و گوش های بریده شده کمتر زخمی می شوند، پس آیا می توان دست سالم یک انسان را به این دلیل که چون ممکن است در آینده آسیب ببیند، قطع کرد. آیا این کار اصلاً توجیه پذیر است؟

  • احتمال عفونت در کانال گوش های بریده شده خیلی کمتر است!

جواب: بازهم هیچ پژوهش علمی این ادعا را ثابت نمی کند. اتفاقاً بیشترین میزان عفونت گوش در حیواناتی دیده شده که به هر دلیلی گوش خود را از دست داده اند.

دست از آزار حیوانات برداریم!

در حال حاضر در خیلی از کشورهای توسعه یافته، عمل بریدن گوش و دم حیوانات جرم محسوب می شود چرا که این کار باعث آزار حیوانات است. خیلی از کشورها هم تلاش می کنند تا در این زمینه اقداماتی انجام دهند و حامیان حیوانات با کمک مسئولین در این کشورها سعی می کنند با آگاه سازی و اطلاع رسانی در مورد این مسائل از انجام این اعمال جلوگیری نمایند. همچنین بیشتر دامپزشکان مسئول و متعهد این عمل جراحی را انجام نمی‌دهند چون آن را مخالف و مغایر با حقوق حیوانات می‌دانند. اما این موضوع باز هم قطعی نیست و تجارت سیاه آن رواج دارد.

متاسفانه در ایران صاحبان حیوانات خانگی ای که بهتر است آنها را مریض (واژه ای بهتر از این نتوانستیم پیدا کنیم) بنامیم، پیدا می شوند که اقدام به بریدن دم حیوانات می کنند. حتی برخی از آنها، این کار را بدون بی‌حسی و دخالت دامپزشک و سرخود انجام می‌دهند. گاهی اوقات هم افرادی که چیزی از انسانیت سرشان نمی شود و در مورد احترام به حقوق حیوانات چیزی نمی‌دانند و احتمالاً هم هرگز نخواهند فهمید، با سگ های بلاصاحب خیابانی این کار رقت انگیز را برای تفریح و سرگرمی خودشان و افراد بدتر از خودشان انجام می دهند که بسی جای تأسف است!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *