آن چیزهایی که همه باید در مورد سوسمار بدانند!

سوسمار
مارمولک واژه ای عامیانه در ایران است که اکثر مواقع به جای سوسمار به کار می رود، در حالی که این گونه از جانوران در زبان انگلیسی با نام Lizard شناخته شده و هیچ فرقی باهم ندارند.

از جمله  سوسمارها می توان به مارمولک‌های خانگی، آفتاب‌پرست‌ها، ایگواناها، سوسمارهای خاردم، بزمجه‌ها و گروه‌های مختلفی از مارمولک‌های بدون دست و پا اشاره کرد. به اعتقاد بسیاری از محققان و جانورشناسان مارها هم زیرگروهی از مارمولک‌های بدون دست و پا می باشند. تمساح‌ها نیز گروهی دیگر از خزندگان هستند که نباید آن‌ها را با سوسمارها اشتباه گرفت. تمساح‌ها بیش‌تر از آن‌که به سوسمارها و مارها و لاک‌پشت‌ها شبیه باشند، شباهت‌های زیادی با پرندگان دارند.

برای آشنایی با ویژگی های مختلف از جمله نحوه حرکت، دندان ها و آرواره ها، پوست و اسکلت، اندام های حسی و همچنین آشنایی با ۳ گونه سوسمار پیشنهاد می کنیم این مطالب را تا انتها بخوانید.

آرایه شناسی سوسمار

  • فرمانرو: جانوران
  • شاخه: طنابداران
  • بالارده: چهاراندامان
  • رده: سوسماریان
  • راسته: پولک‌داران
  • زیرراسته: Lacertilia

سوسمار یا مارمولک به چه حیوانی گفته می شود؟

سوسمارها (به انگلیسی: Lizards) به گروه بزرگی از خزندگان گفته می شود که حدود ۵۶۰۰ گونه دارند. این خزندگان ۸۳٫۵ میلیون سال پیش و در اواخر کرتاسه به وجود آمدند.

در همه جای کره زمین به غیر از قطب جنوب و شمال می توان سوسمارها را پیدا کرد. بیشتر آنها دارای چهار اندام حرکتی، گوش های خارجی و یک دم می باشند. دید آنها بسیار پیشرفته بوده و قادر به دیدن رنگ ها می باشند و همچنین حس بویایی قوی دارند.

پوست بدن آنها مثل بسیاری از خزندگان دیگر دارای فلس می باشد. فلس پوششی از پوست خزندگان می باشد که روی پوست بیرونی حیوانات رشد کرده و از ماده ای به نام کراتین ساخته شده است که شبیه ساختار مو یا ناخن انسان می باشد. فلس ها به صورت دوره ای و در یک فرآیند پوست اندازی جایگزین می شوند که در آن، پوست به صورت یک تکه انداخته شده یا پوسته پوسته شده و در تکه های کوچک انداخته می شود.

جالب است بدانید سوسمارها نزدیک ترین خویشاوندانِ زنده پرندگان هستند چرا که این دو گروه طنابداران، به دسته آرکوسورها مربوط بوده و بازماندگان آنها می باشند. اجداد این راسته حدود ۲۲۰ میلیون سال پیش و در دوران تریاسیک به وجود آمدند. این گروه که کروکودیل سانان نام دارند دارای گونه هایی با جثه کوچک، سبک وزن و فعال بوده و رفته رفته تغییر کردند تا در اواخر کرتاسه یعنی ۸۴٫۵ میلیون سال پیش، کروکودیل ها و سوسمارهای امروزی را به وجود آوردند.

شرح مختصری از برخی از ویژگی های سوسمار

  • نحوه حرکت

این حیوانات دارای بدنی کشیده و نیمه سفت می باشند. آنها معمولاً دست و پاهای خود را کنار بدنشان نگه می دارند و با حرکت دادن و فشار دادن آنها روی زمین، بدن خود را می کشند و می خزند. علاوه بر این آنها از این توانایی نیز برخوردار هستند که دست و پاهای خود را زیر بدن قرار داده و در این صورت از زمین کنده شده و به جای خزیدن راه بروند. برخی از گونه ها با این استراتژی می توانند حتی با سرعت ۱۶ کیلومتر بر ساعت راه بروند.

  • دندان ها و آرواره ها

همه کروکودیل ها و سوسمارها دارای دندان هایی با پوشش استخوانی هستند ولی برخلاف پستانداران، آنها دندان های خود را بارها عوض می کنند. در برخی از گونه ها حتی دیده شده است که در هر ماه، یکبار یک دندان جدید جای یکی از دندان های قبلی را می گیرد. با افزایش سن خزنده این میزان ممکن است کمتر شود ولی متوقف نمی شود.

برخی از گونه های بسیار مسن در شرایط بدون دندان دیده شده اند. در این گونه ها در اثر یک اتفاق، دندان های قبلی از بین می روند ولی به دلیل کم بودن سرعت جایگزینی دندان ها، هیچ دندان جدیدی جای دندان شکسته را نمی گیرد. بنابراین یک کروکودیل احتمالاً می تواند در طول دوران زندگیش نزدیک به ۳ هزار دندان داشته باشد. هر دندان، تو خالی بوده و دندان جدید داخل دندان قبلی می روید. به این ترتیب وقتی دندان قدیمی کنده شده، دندان جدید جای آن را پر کرده و جای دندان قدیمی سوسمار خالی نخواهد ماند.

  • پوست و اسکلت

پوست سوسمارها با پولک و فلس پوشیده شده است که از پروتئین کراتین به وجود آمده اند. در سر خزندگان پولک ها تقریباً با استخوان جمجمه ادغام شده اند.

قطعات استخوانی کوچکی به نام استئودرم یا اسکات (osteoderm یا scutes) در زیر پولک ها وجود دارد. مثل پولک های پوشاننده لاک در لاک پشت ها یا مثل مقطع عرضی درخت های بزرگ، استئودرم سوسمارها نیز دارای حلقه های سالیانه هستند که با شمردن این حلقه ها می توان سن سوسمار را حدس زد. استئودرم در پشت بیشتر سوسمارها و در شکم تعداد اندکی از آنها نیز وجود دارد. ردیف هایی از اسکات ها از سر تا دم این خزنده را در سطح پشتی پوشش داده و یک زره قوی برای سوسمار ایجاد می کنند. زیر استئودرم و پولک ها ردیف دیگری نیز وجود دارد که به عنوان یک زره عمل می کند.

  • اندام های حسی

سوسمارها نیز مثل سایر خزندگان دارای مغزهای نسبتاً کوچکی هستند ولی به هر حال مغز آنها از سایر خزندگان بزرگتر بوده و دارای قشر واقعی مخ (بخش بزرگ مغز) می باشد.

با وجود اینکه پرندگان و بیشتر مهره داران دیگر دارای قطعه استخوانی هستند که از چشم ها محافظت می کند، سوسمارها فاقد چنین استخوانی می باشند. درست مثل پستانداران و مارها، گوش ها پشت چشم ها قرار گرفته اند و با یک لایه نازکِ متحرکِ پوست، پوشیده می شوند. این سطح نیز همانند سوراخ های بینی در موقع شنا کردن بسته می شود تا از ورود آب جلوگیری کند. گوش میانی دارای منافذ هوایی پیچیده ای داخل استخوان بوده و دارای شیپور اِستاش نیز می باشد.

شیپور اِستاش (Eustachian Tube): منفذی است که از گوش به حلق راه داشته و برای تنظیم فشار هوای این دو کاربرد دارد. در انسان نیز چنین منفذی وجود دارد.

معرفی ۳ نوع از سوسمارها

۱- سوسمار پل دماغی (Tuatara)

سوسمارهای پل دماغی جزو گروهی از خزندگان به نام گُوه دندان ها (Sphenodon) هستند که در دوره تریاک پدید آمدند و فقط دو گونه از آنها باقی مانده است. بهتر است بدانید که پل دماغی تنها نوع باقی مانده از سوسمارهای سرپوزه ای محسوب می شود.

این جانوران به جای دندان های مجزا، آرواره های اره ای دارند و با اینکه شبیه سوسمارها هستند اما متعلق به یک گروهی از خزندگان به نام بینی سران می باشند که ۲۰۰ میلیون سال پیش وجود داشته و بقیه آنها اکنون منقرض شده اند. به همین دلیل اگر بخواهیم تاریخ تکامل سوسمارها و مارها را مطالعه کرده و شکل ظاهری و شیوه زندگی دایناسورها، پرندگان و تمساح های اولیه را بازسازی کنیم، تمرکز بر روی این جانوران در تحقیقات، اهمیت زیادی دارد.

سوسمار پل دماغی
سوسمار پل دماغی

پل دماغی بومی جزایر زلاندنو می باشد اما با ورود انسان به آنجا، آنها در جزایر بزرگ زلاندنو منقرض شده و فقط در جزایر کوچک این منطقه یافت می شوند. باید بدانید اکنون این جانور تحت حفاظت شدیدی قرار دارد و نسل آن منقرض نخواهد شد.

در جزایری که این سوسمارها زندگی می کنند، مرغ طوفان هم آشیانه دارد. پل دماغی ها علاقه زیادی به زندگی در آشیانه پرنده ها دارند و با آنها در صلح زندگی می کنند. هنگامی که این سوسمار در سال ۱۸۳۱ کشف گردید، گمان بر این بود که آنها سوسمارهای معمولی و جزو دسته سوسمارهای درختی هستند. بعد از ۲۵ سال مطالعه این جانور، یک جانور شناس انگلیسی با مطالعه دقیق آنها به این نتیجه رسید که اسکلت بدنی این جانور عملاً دارای همان ساختاری است که خزندگان ۱۳۰ میلیون سال پیش داشتند..

سوسمار پل دماغی را سنگواره زنده می نامند چون تنها بازمانده گروهی از جانوران منقرض شده است؛ گروهی که بقایای دیگرشان را فقط در سنگ ها و سنگواره ها می بینیم. در واقع دوام آوردن پل دماغی شگفت انگیز است و هیچ کس واقعاً نمی داند که چرا این جانور باقی مانده است، چون نزدیک ترین خویشاوندان او میلیون ها سال پیش منقرض شده اند.

امروزه سوسمارهای پل دماغی را فقط در چند جزیره کوچک زلاندنو می یابیم. این سوسمارها شب زی هستند و اغلب در حفره هایی در کنار پرندگان دریایی زندگی می کنند. شاید دوام آوردن این سوسمارها در جزیره های دور افتاده زلاندنو، مرهون وجود پرندگان دریایی مثل مرغ باران و کبوتر دریایی می باشد. این سوسمارها گاهی در نقب هایشان (لانه ها) با این پرنده ها شریک می شوند. در مقابل پرنده ها هم روی سنگ و خاک را با فضولات شان می پوشانند و محیطی عالی برای زندگی انبوه حشراتی مثل سوسک ها و جیرجیرک ها که غذاهای محبوب این سوسمار می باشند، می سازند. اما بهتر است بدانید ممکن است این رابطه دچار تنش شود چون سوسمارها اگر فرصتی پیدا کنند به جای خوردن حشرات، تخم و جوجه های پرندگان را می خورند.

هرچند سوسمارهای پل دماغی شبیه مارمولک ها به نظر می رسند اما تفاوت هایی با آنها دارند. سرعت سوخت و ساز (سرعت تبدیل غذا به انرژی) در پل دماغی ها پایین بوده و بنابراین در مقایسه با خزندگان دیگر می توانند دمای بسیار کمتر را هم تحمل کنند. سرعت رشد آنها بسیار کم بوده و گاهی تا ۵۰ سالگی همچنان در حال رشد می باشند.

تفاوت ساختار جمجمه پل دماغی ها با جمجمه مارمولک ها در این است که دو کمان استخوانی شبیه به جمجمه تمساح، از پشت جمجمه محافظت می کنند. در بیشتر مارمولک ها نشانی از کمان پایینی نمی بینیم و مارها و خیلی از مارمولک های نقب زن اصلاً چنین کمان هایی ندارند.

چشم سوم پل دماغی به نور حساس است. این چشم را در بچه ها می بینیم اما پوست آن در دوران بلوغ ضخیم تر می شود. چشم سوم احتمالاً دمای زیستی سوسمار پل دماغی را تنظیم می کند و بعید نیست کار ترموستات را هم انجام دهد.

۲- اژدهای کومودو (Varanus komodoensis)

اژدهای کومودو که به نام بزمجه کومودو هم شناخته می شود، یک گونه بزرگ سوسمار است که در جزایر کومودو، رینگا، گیلی مونتانگ و فلورس کشور اندونزی یافت می شود.

اژدهای کومودو
اژدهای کومودو

این گونه که به تیره بزمجه ایان (نام علمی: Varanidae) تعلق دارد، بزرگترین گونه بزمجه بوده که در موارد نادری تا ۳ متر هم رشد می کند و وزن آن به حدود ۷۰ کیلوگرم نیز می رسد. اژدهای کومودو مکان های گرم و خشک را می پسندد و عموماً در علفزارهای باز و خشک، ساوانا و جنگل های گرمسیری در ارتفاعات پست زندگی می کند. به عنوان جانور خونسرد، عموماً در روز فعال می باشد، هرچند که برخی فعالیت های شبانه هم از خود نشان داده است.

اژدهای کومودو تنها زندگی می کند و فقط برای خوردن و تولیدمثل با دیگر همنوعان خود ارتباط برقرار می کند. او قادر است تا سرعت ۲۰ کیلومتر بر ساعت بدود، تا ۴٫۵ متر در زیر آب شیرجه بزند و در جوانی با بهره گیری از ناخن های قدرتمندی که دارد، با مهارت از درخت ها بالا برود. او همچنین می تواند روی پاهای پسین خود بایستد و از دم خود به عنوان پایه کمکی استفاده کند تا بتواند طعمه دور از دسترس را شکار کند. با رسیدن به سن بلوغ، از ناخن ها عمدتاً به عنوان سلاح استفاده می کند و اندازه بزرگ ناخن ها مانع بالا رفتن این جانور از درختان می شود.

اژدهای کومودو با ناخن ها و پاهای جلویی (دست ها) نیرومند خود حفره هایی را به عنوان پناهگاه حفر می کند که گشادی آنها گاهی به ۱ تا ۳ متر نیز می رسد. به خاطر اندازه بزرگی که این جانور دارد و همچنین به خاطر اینکه عادت دارد در این حفره هایی که خودش کنده بخوابد، او می تواند گرمای بدنش را در سراسر شب حفظ کند و مدت زمان قرار گرفتن در نور خورشید برای به دست آوردن گرمای دوباره را به حداقل برساند.

اژدهای کومودو بعد از ظهر شکار می کند اما اوقات گرم روز در سایه می ماند و استراحت می کند. این مکان های ویژه استراحت که عموماً در پرتگاه هایی با نسیم خنک دریایی واقع شده اند، با فضله ها نشان گذاری می شوند و چون اژدها تمام گیاهان آنها را می خورد، این مکان ها عاری از گیاه می باشند. این مکان ها نقش جایگاه های استراتژیکی را ایفا می کنند که اژدها از آنها برای حمله غافل گیرانه به گوزن ها استفاده می کند.

کومودوهای بزرگتر زودتر به غذا خوردن می پردازند، در حالی که کومودوهای کوچک تر می بایست منتظر پایان غذا خوردن بزرگترها بمانند. نرهای بزرگتر، برتری و سلطه خود را اعلام می کنند و نرهای کوچکتر هم با استفاده از زبان یا با غرش کردن، تسلیم بودن خود را نشان می دهند. کومودوهای هم اندازه ممکن است سر طعمه باهم دعوا کنند؛ بازنده ها عموماً عقب نشینی کرده هرچند که دیده شده که جانور پیروز اقدام به خوردن بازنده می کند.

۳- هیولای گیلا (Gila monster)

هیولای گیلا گونه ای از سوسمار و بومی جنوب غربی آمریکا و شمال مکزیک می باشد.

هیولای گیلا
هیولای گیلا

هیولای گیلا جانور زهرآلود نسبتاً بزرگی است که به آرامی حرکت می کند. قد او حدوداً ۶۰ سانتی متر می باشد. این جانور جزو جانوران سمی و خطرناک بوده و به علت اینکه خیلی آرام حرکت می کند، تهدیدی برای انسان به شمار نمی رود. غذای هیولای گیلا، تخم و خود پرندگان و همچنین پستانداران کوچک است. فصل جفت گیری آنها در ماه مه تا ژوئن می باشد و ۲ تا ۱۲ تخم در ماه ژوئیه تا اوت می گذارند.

سوسمار خاردم

سه گونه سوسمار خاردُم (Uromastycinae) که در ایران یافت می شوند!

سوسمارهای خاردم حفره‌های رانی و مخرجی و دم کلفت کوتاه و پوشیده از پولک‌های خار شکل دارند. طول آنها در ایران بین ۴۰ تا ۸۰ سانتی متر است. همه سوسمارهای خاردم، روزگرد و گیاهخوارند. چشم‌های آن‌ها دارای پلک متحرک و مردمک گرد است. سوسمارهای خاردم تنها مارمولک‌های گیاهخوار ایران هستند.

تاکنون ۱۸ گونه سوسمار خاردم در جهان شناخته شده است، که سه گونه آن به نام‌های خاردم ایرانی، خاردم بین‌النهرین و خاردم مصری در ایران یافت می‌شود.

مشاهده سوسمار سر وزغی برای اولین بار در منطقه خاش ایران

خاش از توابع سیستان و بلوچستان در ۱۸۵ کیلومتری زاهدان قرار دارد و برای اولین بار مأموران یگان حفاظت محیط زیست این شهرستان، موفق به مشاهده یک سوسمار سر وزغی در این منطقه شدند.

در میان سوسمارهای ایران، سوسمار سر وزغی قدرت استتار بیشتری نسبت به سوسمارهای دیگر دارد. زیستگاه این سوسمار بیشتر نواحی بیابانی و دشت‌ های ماسه‌ای مرکز و جنوب شرق ایران بوده و در پاکستان، افغانستان، ترکمنستان و حتی بیابان‌های سوریه، عربستان و عمان پراکندگی زیادی دارد.

طول این جانور نزدیک به ۲۱ سانتی‌ متر بوده و از مورچه‌ها و دیگر حشرات تغذیه می‌کند. در تابستان و داغ بودن شن ها، این خزنده حرکات جالبی انجام می دهد و پاهایش را دو به دو جابجا می کند تا گرمای سوزنده شن‌ ها، کف پاهایش را نسوزاند که اصطلاحاً به این حالت رقص سوسمار گفته می شود.

آیا حاضرید بر روی شما قیر داغ بپاشند؟

متأسفانه در سال های اخیر موجودات کمیاب شن زارهای خوزستان که از میلیون ها سال قبل وجود دارند، در آستانه انقراض قرار گرفته اند. تنها دلیلی که می توان برای نابودی این شن زارها و به تبع آن زیستگاه این جانوران نادر ذکر کرد؛ این است که مسئولین، این شن زارهای چند میلیون ساله را عامل شن های روان و منشأ گرد و غبار و خاک معلق در خوزستان می دانند. در حالی که منشأ اصلی ریزگردهای خوزستان بستر خشک تالاب ها می باشد که با بی کفایتی و سوء مدیریت همین مسئولین خشک شده اند.

شن زارهای خوزستان که زیستگاه گونه هایی از سوسمارها همچون گکوی انگشت کوتاه ایرانی یا گکوی شانه‌انگشتی موری (نام علمی: Stenodactylus affinis)، گکوی انگشت کوتاه خاورمیانه (نام علمی: stenodactylus doriae)، سوسمار خاردم بین النهرین (Uromastyx loricatus)، گکوی زگیل دار بلوچی (Baluch Rock Gecko)، مارمولک کرمی شکل زارودنی، بوای شنی عربی، آگامای سروزغی عربی، آگامای سروزغی اهوازی می باشند اکنون در زیست بوم فکه، چزابه، بستان و بیت الکوثر با خطر انقراض مواجه شده اند زیرا در این مناطق به صورت گسترده عملی به نام مالچ پاش نفتی انجام می شود که در واژه نامه مجمع فعالان زیست محیطی کشور این عمل مرگ پاشی نام گرفته است.

مالچ پاشی نفتی چیست؟ مالچ پاشی نفتی به تعریف ساده یعنی پاشیدن نفت بر روی خاک برای بلند نشدن گرد و خاک.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *