آیا همه گونه های مار خطرناک و سمی هستند؟

مار

مارها جانورانی خونسرد، خزنده و گوشتخوار بوده که بدنی دراز و بدون پا دارند. بدن آنها پوشیده از پولک‌هایی است که با هم همپوشانی دارند. غیر از قطب جنوب و برخی خشکی‌های بزرگ مانند ایرلند، زلاندنو، جزایر هاوایی، ایسلند، گرینلند و بسیاری از جزیره‌های کوچک اقیانوس اطلس و مرکز اقیانوس آرام، مارها را می توان در همه جا مشاهده کرد. بیشتر آنها زهرآگین نمی باشند  و آنهایی هم که زهرآگین‌ و سمی می باشند، در گام اول از زهرشان برای دفاع یا شکاراستفاده می‌کنند برخی از این گونه های مار می‌توانند باعث زخم شدید در انسان یا حتی مرگ او شوند. مارهای غیر سمی طعمه خود را یا زنده زنده می خورند یا ابتدا دور آن پیچیده و آنقدر فشارش می دهند تا خفه شود و سپس اقدام به خوردن آن می کنند.

حدود ۳۲۰۰ گونه متفاوت مار وجود دارد که بیش از ۸۰۰ گونه از آنها سمی بوده اما فقط سم حدود ۲۵۰ گونه برای انسان خطر دارد. در بین خزندگان به جز دو نوع مارمولک به نام های هیولای گیلا و مارمولک پوست منجوقی مکزیکی، تنها مارها سمی و زهردار می باشند. مارهای سمی را در زیستگاه های گوناگون مناطق مختلف جهان می یابیم اما سمی ترین آنها معمولاً در نواحی گرمسیری زندگی می کنند در ادامه مطلب با ما همراه شوید تا برخی از این مارهای سمی و غیر سمی را بشناسیم و به گنجینه دانش خودمان بیفزاییم.

آرایه‌شناسی

فرمانرو: جانوران

شاخه: طنابداران

زیرشاخه: مهره‌داران

رده: سوسماریان

زیررده: دوکاوان

فرورده: پولک‌سوسمارشکلان

بالاراسته: پولک‌سوسماران

(طبقه‌بندی‌نشده): سخت‌زبانان

راسته: پولک‌داران

زیرراسته: ماران

انواع مارها برمبنای سمی بودن

۱- سمی (Venomous Snake): سر مثلثی شکل و مردمک چشم عمودی دارند به استثنای مارهای کبرا یا کفچه مارها که جزو مارهای سمی بوده ولی مردمک چشمش بیضی شکل دارد. آنها دمی کوتاه و کلفت، پوست رنگین و پرخط و خال  و یک فرورفتگی در بین دو چشم خود  دارند. بعد از نیش زدن مارهای سمی معمولاً جای دو سوراخ ریز در محل گزیدگی باقی می ماند. مارهای سمی علاوه بر دندان های غضروف مانند و تیز، یک جفت دندان بلند و توخالی به نام نیش دارند که داخل آنها مجرایی وجود دارد که زهر از داخل این مجرا وارد بدن شکار می شود. دندانهای نیش معمولاً از سایر دندانها بزرگترند.

۲- نیمه سمی (Semi-toxic Snake): همه ی مشخصات مار غیر سمی را دارند فقط  دم متوسطی دارند که کمی کوتاه تر از مارهای غیر سمی و کمی بلندتر از مارهای سمی میباشد.

۳- غیر سمی (Nonvenomous Snake): سر گِرد یا بیضی شکلی و مردمک چشم‌ گرد دارند. آنها پوستی ساده داشته و فاقد فرورفتگی در بین دو چشم خود می باشند. از میانه بدن تا انتهای نوک دمِ مارهای غیر سمی باریک شده و  حرکتشان به صورت مستقیم و مارپیچی می باشد. بعد از نیش زدن مارهای غیر سمی معمولاً فقط جای آرواره‌ آنها روی پوست باقی می‌ماند. این مارها دندان های غضروف مانند و تیزی دارند که به طرف داخل دهانشان خمیدگی دارد و تنها استفاده ای که از این دندان ها می کنند این است که با آنها طعمه شکار شده را در دهانشان نگه می دارند و این دندان ها کاربردی در جویدن یا له کردن ندارند.

زهر: همان بزاق اصلاح شدهٔ مار می باشد که از طریق دندان های نیش وارد بدن شکار می شود. مارها غالباً برای شکار از زهر استفاده می‌کنند نه برای دفاع. زهر ترکیبی است که بر دستگاه عصبی، بافت ها یا خون قربانی و یا هر سه آنها اثر می گذارد.

خواب زمستانی: غیر فعال شدن مارها در سرما در مناطق سردسیری خارج از توان تحمل شان. پستانداران در خواب زمستانی واقعاض به خواب می روند ولی خزندگانی همچون مار خواب نمی روند بلکه غیر فعال می شوند.

پوست‌اندازی: از دست دادن پولک‌ها و کنده شدن لایه کامل روپوست بدن به صورت یک لایه بیرونی. مارها با این کار پوست کهنه و فرسوده را با پوست تازه جایگزین کرده وموجودات انگلی را  از خود دور می کنند. مارهای بالغ ۱تا ۲ بار در سال  و مارهای جوان تا ۴ بار در سال پوست اندازی می کنند. زمانی که مار می خواهد پوست اندازی کند، در یک جای امن پناه می گیرد و تا مدتی چیزی نمی خورد. قبل از پوست اندازی، سطح درونی پوست قبلی که خشک و کدر شده به صورت در می آید و با این کار از پوست جدید که زیر پوست قدیمی قرار دارد جدا می شود . بعد از چند روز مار کاملاً با مالیدن خود بر روی سطح های زبر پوست کهنه را جدا کرده و به بیرون از آن می خزد.

برای آشنایی با انواع مارهای سمی ایرانی، علائم مارگزیدگی و نحوه استفاده از کمک های اولیه برای درمان مارگزیدگی کلیک کنید: شناخت انواع مارهای سمی ایران به همراه تصاویر آنها

عجیب ترین توانایی های مار

  • مارها کمتر از پلک زدن، نیش می زنند.

آیا می دانستید سرعت نیش زدن مارها خیلی کمتر از سرعت پلک زدن است؟ ۲۰۲ هزارم ثانیه طول می کشد تا انسان پلک بزند ولی مارها در ۵۰ تا ۹۰ هزارم ثانیه قادرند قربانی را نیش بزنند. البته این موضوع هم برای مارهای سمی و هم برای مارهای غیر سمی صدق می کند.

  • مارها استاد تقلید می باشند.

آنها بیشتر از یک مار به نام مار سمی مرجانی تقلید می کنند و مثل او رنگ های سیاه، قرمز و زرد را برای هشدار در پوست شان دارند. جالب است بدانید اگر نسل مارهای مرجانی دریک منطقه منقرض شده هم باشد بازهم مارهای آن منطقه شبیه به او عمل می کنند.

جالب است بدانید مارها برای اینکه شکار خود را فریب دهند می توانند حرکات کرم ها و عنکبوت ها را نیز تقلید کنند. آنها مثل کرم خاکی هنگامی که قصد شکار دارند ساکت در جای خود می مانند و فقط دم خود را تکان می دهند و بدون اینکه طعمه بخت برگشته متوجه آنها شود او را شکار می کند.

افعی دم عنکبوتی شاخدار (spider tailed horned viper) بهترین استفاده را از دم درازش که یک زائده گرد در انتهای آن دارد، می کند. این مار با تکان دادن دمش باعث می شود پرندگان فریب او را خورده و به طمع گرفتن یک عنکبوت پایین بیایند اما پایین آمدن همان و گرفتار شدن همان.

  • مارها گوش خارجی نداشته و صداها را از طریق دهانشان می شنوند.

۲ سیستم شنوایی قوی در مارها وجود دارد که یکی از آنها در آرواره مارها قرار دارد. مارها علاوه بر گرفتن و بلعیدن توسط آرواره فوق پیشرفته شان از آن برای شنیدن کوچک ترین حرکات مثل راه رفتن بی صدای موش نیز بهره می گیرند. سیستم شنوایی دوم مارها گوش داخلی آنها می باشد که بعد از ارسال لرزش های اطراف توسط استخوان های آرواره، مغز اطلاعات آنها را رمز گشایی می کند. طبق تحقیقات انجام شده مارها قادر به حرکت دادن آرواره خود در ۶ جهت مختلف می باشند و به کمترین ارتعاش حرکتی عکس العمل نشان می دهند. هرچقدر مارها بیشتر در داخل شن ها فرو بروند بهتر و بلندتر می توانند ارتعاشات حرکتی را بشنوند.

  • مارها قادر به پرواز می باشند.

۵ نوع مار درختی در جنوب شرقی آسیا وجود دارند که قادرند با پیچ و تاب دادن اسکلت بدنشان و باز کردن دنده هایشان از شاخه ای به شاخه دیگر بپرند. فکر نکنید آنها این کار را با سر خوردن یا لیز خوردن انجام می دهند. نه اصلاً اینطور نیست، آنها واقعا پرواز می کنند. آنها حتی می توانند در هنگام پریدن با تغییر موقعیت سرشان آنجا که دوست دارند فرود بیایند.

  • مارها دارای سنسور حرارتی قوی می باشند.

حفره هایی به نام اندام های چاله ای ( pit organs) در سر برخی از مارها همچون افعی، پیتون و بوآ وجود دارد. غشای موجود در این اندام ها از فاصله چند متری قادر به جذب اشعه های مادون قرمز ساطع شده از بدن حیوانات می باشد. سیستم بینایی پیشرفته مارها آنها را قادر می سازد گرمای دور و بر خود را با کمک اندام های چاله ای مثل تصاویری واضح مشاهده کنند. این اندام ها باعث می شوند مارها در شب هم دید فوق العاده ای داشته باشند.

معرفی برخی از گونه های مار

۱- گرزه مار (Macrovipera lebetinus)

مار سمی بزرگ با طول حدود ۲ متر و ظاهری ترسناک، زیبا و باشکوه. این مارها جزو خانواده افعی ها طبقه بندی شده و افعی خاتونی، افعی داوودی، افعی سیاه و افعی سلیمانی نیز نامیده می شوند. رنگ بدن گرزه مارها بیشتر به رنگ خاکستری روشن یا تیره و مایل به قهوه ای می باشد که لکه ای تیره تری هم در قسمت پشت و پهلوها وجود دارد. شکم این گونه از مارها سفید یا زرد بوده که خال های کوچک سیاه یا سفیدی هم روی آنها وجود دارد. سر آنها پهن و مثلثی بوده که دارای چند سپر کوچک هم در بالای چشم خودشان می باشند. زیستگاه این مارها عمدتا ارتفاعات و دامنه های کوهستانی، بوته زار و علفزارها، ساختمان های قدیمی و متروکه و حتی باغ ها و مزارع نیز می باشد. بیشتر فعالیت این گونه مارها هنگام سحرگاه و شامگاهان می باشد و روزهایی که هوا سرد باشد می توان آنها را مشاهده کرد که روی تخته سنگ ها چنبره زده و دارند حمام آفتاب می گیرند.

گرزه مار
گرزه مار
  • تغذیه

جوندگان، پرندگان کوچک، مارمولک، موش و سایر خزندگان، گنجشگ و تخم پرندگان

  • تولید مثل

بر حسب منطقه جغرافیایی می تواند هم بچه زا باشد و هم تخم گذار. ماده های تخم گذار در تابستان حدود ۳۵ تخم می گذارند که بیشتر آنها به نوزادا تبدیل می شوند.

  • پراکندگی

قبرس، جزایر دریای ندیترانه، شمال آفریقا، خاورمیانه، کشمیر، افغانستان، لبنان، روسیه، ترکیه ، عراق، ایران، پاکستان و شمال هند

  • پراکندگی در ایران

این افعی بزرگ ترین گونه از مارها سمی ایران محسوب شده و می توان آن را در حوالی زمین های کشاورزی و دامنه های کوه ها مشاهده کرد. تعداد این مارها در برخی مناطق کاهش یافته و در برخی مناطق کلا از بین رفته اند  گرزه مارها بیشترین تعداد مارهای سمی را در مشهد به خود اختصاص داده  اند. در استان های آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان، مرکزی، تهران، کردستان، همدان، لرستان، کرمانشاه، خوزستان، اصفهان، فارس، گیلان، مازندران، گلستان، خراسان، سمنان، قزوین و قم نیز می توان آنها را مشاهده کرد.

۲- مار پیتون (Pythonidae)

پیتون نام یک خانواده از مارهای بدون زهر است. پیتون جزو بزرگ ترین خانواده مارها محسوب می شود. این مارها با ۴٫۸ متر تقریباً ۲ برابرِ بزرگ ترین مار سمی جهان یعنی شاه کبرا می باشد. مارهای پیتون ۲۶ گونه و ۱۷ زیر گونه دارند که مناطق گرمسیری و مرطوب دنیا زیستگاه آنها می باشد. پیتون مشبک، پیتون توپی، پیتون فرشی، پیتون درختی و پیتون برمه جزو محبوب ترین و مشهورترین گونه های مارهای پیتون بوده و با اینکه حیوان خانگی نمی باشند اما متاسفانه به عنوان حیوان خانگی خرید و فروش می شوند. پیتون مشبک طویل ترین مار دنیا بوده و پیتون درختی هم با اینکه جثه ای کوچک دارد ولی دارای رنگ های خیره کننده و زیبایی می باشد. پیتون توپی و برمه هم با آن رنگ های متنوع محبوب ترین مار خانگی دنیا به شمار می آیند.

پیتون
مار پیتون
  • تغذیه

این مارها گوشتخوار یوده، کمین کرده و طعمه خود را شکار می کنند. پرندگان، پستانداران و جوندگان جزو طعمه های آنها محسوب می شوند. ابتدا با دندان های تیز و رو به عقبی که دارند، به سرعت برق طعمه را شکار کرده، دور آن پیچیده و با منقبض کردن ماهیچه های خودشان و فشار دادن آنها، طعمه بخت برگشته را خفه می کنند. بعد از خفه کردن، طعمه را درسته می بلعند. چند هفته طول می کشد تا طعمه هضم شود. به خاطر وجود موش ها که طعمه اصلی مارهای پیتون است می توان آنها را نزدیک  مناطق مسکونی مشاهده کرد.

  • تولید مثل

این مارها در اوایل بهار تولید مثل می کنند، تعداد تخم ها حدود ۱۲ تا ۳۶ عدد می باشد. بعد از تخم گذاری، پیتون ها برای حفظ دمای مناسب تخم ها و مراقبت از آنها به دور تخم ها چنبره زده و دور آنها می پیچند. همین که نوزادان از تخم ها بیرون بیایند، والدین شان آنها را رها کرده و دیگر از آنها مراقبت و محافظت نمی کنند. نوزادان که هنگام تولد ۴۰ تا ۵۰ سانتی متر دارند، تا زمان اولین پوست اندازی شان از تخم خارج نمی شوند و بعد از پوست اندازی  شروع به شکار می کنند.

  • پراکندگی

صحرای آفریقا، هند، میانمار، جنوب چین و جنوب شرق آسیا از فیلیپین تا اندونزی، گینه نو و استرالیا

۳- مار دریایی (Sea snake)

با ۸۷ گونه جزو خزندگانی هستند که از هوا تنفس می کنند. تمام این مارها سمی بوده و با رنگ بدن متفاوت، انواع مختلفی نظیر مار دریایی حلقه دار (نام علمی: Hydrophis cyanocinctus) و مار دریایی شکم زرد (نام علمی: Hydrophis platurus) دارند. این گونه مارها با اینکه قادرند ساعت ها زیر آب بمانند، فاقد آبشش بوده و برای نفس کشیدن باید به سطح آب بیایند. در تمام مدتی که زیر آب می باشند با استفاده از اکسیژن محلول در آب قادر به نفس کشیدن می باشند. با اینکه برخی از انواع این مارها را می توان گاهی اوقات در سواحل نزدیک صخره ای و خشکی مشاهده کرد ولی باید بدانید که آنها قادر به زیستن در محیطی جز آب دریا نمی باشند.

دم مارهای دریایی پهن و فشرده بوده و  اگر انسان را نیش بزنند درد زیادی حس نمی کند و خیلی سخت می توان جای دندان آنها را روی زخم مشاهده کرد. چون گرمای زیاد باعث مرگ مارهای دریایی می شود، آنها برای اینکه از گرما بگریزند به آب های خنک پناه می برند ولی روزهایی که هوا خنک و ابری  و بارانی باشد می توان آنها را روی سطح آب مشاهده کرد.

مارهای دریایی
مار دریایی شکم زرد
  • تغذیه

این نوع مارها غالباً ماهی می خورند و بر مبنای الگوی تغذیه ای که دارند دو تیپ دارند: تغذیه کننده کف رو مثل مارهای نواری که تا عمق بشتر از ۱۰۰ متری فرو می روند و گونه های شناور مثل مار دریایی شکم بزرگ زرد که در سطح آب تغذیه می کنند.

  • تولید مثل

گونه هایی از این مارها که در خشکی هم دیده می شوند، غالباً درون غارها یا شکاف ها در سواحل تخم گذاری می کنند. این گونه ها قادرند مدت زمان طولانی در خارج از آب بمانند.

گونه هایی از این مارها که فقط قادرند در آب زندگی کنند، تخم نمی گذارند بلکه زنده زا می باشند. آنها در دریا جفت گیری می کنند. در صورت پرتاب شدن به ساحل و خشکی این مارها می میرند.

  • پراکندگی

خلیج فارس تا جنوب ژاپن، سواحل دریاهای هند، استرالیا و سواحل جنوبی اقیانوس آرام و هند

  • پراکندگی در ایران

۵ گونه از این مارها در ایران زاد و ولد می کنند. مارهای دریایی منطقه شمال ایران غیر سمی بوده ولی منطقه دریای جنوب همگی سمی و خطرناک می باشند.

۴- مار زنگی (Rattlesnake)

یکی از گونه های مارهای سمی بوده که در انتهای دم خود فلس هایی دارند که اگر آن را تکان دهند، صدایی شبیه زنگوله ایجاد می شود. این مارها که ۱۲ نوع مختلف در جهان دارد، به آرامی حرکت کرده ولی هنگام کشتن به سریع حمله کرده و با زهر بسیار کشنده ای که دارد ناگهان نیش می زند. جالب است بدانید دم این مارها هنگام حرکت و جنبیدن صدای زنگ در می آورد ولی زمانی که مار احساس خطر کند، خودش دمش را می لرزاند تا به دشمنان خود هشدار بدهد که به او نزدیک نشوند.

زمانی که این مار پوست اندازی کند یک حلقه به حلقه های دمش اضافه می شود که جنس این حلقه ها شبیه جنس ناخن انسان می باشد. با اینکه این مارها خیلی خطرناک می باشند ولی فقط کسانی که پا بر روی آن بگذارند یا باعث ترس او شوند را نیش می زنند. این مارها در مناطق صخره ای، تپه ماهورهای شنی، لای سنگ ها و بوته ها زندگی می کنند.

 مار زنگی
مار زنگی
  • تغذیه

مارمولک، پرندگان کوچک و موش ها

  • تولید مثل

بچه زا بوده و بعد از زایمان، بچه ها را به حال خود رها می کند.

  • پراکندگی

مصر، فلسطین، لبنان، سوریه، عراق، ایران، کویت، اردن و عربستان

  • پراکندگی در ایران

استان های خوزستان، فارس، کرمانشاه و بوشهر

۵- مار کبری ( Cobra)

کبری یا کفچه مار با طول بیش از ۶٫۵ متر طولانی ترین مار سمی جهان می باشد. سر این مارها که در امتداد بدن قرار دارد، به اندازه بدن بوده و پوشیده از پولک های مشخص یا قرینه و متفاوت از پولک های بدن می باشد. مردمک چشم این مارها گرد یا بیضی شکل بوده و دم نسبتا بلندی دارد.

شاه کبری (نام علمی: Ophiophagus hannah) که بزرگ ترین مار سمی جهان می باشد، در مواجهه با دشمن توانایی آن را دارد که پوست گردن خود را باز کند. این مار سمی حتی قادر است به فیل های بزرگ نیز حمله کند کندو مقدار زیادی سم وارد بدن قربانی خود کند. شاه کبری ها نه از انسان می ترسند و نه از او خجالت می کشند و به همین دلیل جمعیت آنها زیاد می باشد. مانگوس یا خدنگ که پستاندار چابک و کوچکی از زیر گونه خانواده راسوها می باشد و در هند وجود دارد به قاتل مارهای کبری معروف بوده و نبرد این دو باهم خیلی دیدنی می باشد. مانگوس با جا خالی دادن در برابر حملات کبری، او را عصبانی و خسته کرده و زمان مناسبش که برسد به کبری حمله کرد و او را می خورد. البته همیشه مانگوس برنده نمی شود و گاهی اوقات هم با نیش کبری جان خود را از دست نمی دهد.

کفچه مار
مار کبری
  • تغذیه

از گونه های مختلف مارها نظیر کرایت، رات و پیتون های کوچک تغذیه می کند. البته در صورت کمبود غذا سوسمار و جوندگان را نیز می خورد.

  • تولید مثل

این مارها تخم گذاری خود را در بستری که حفر می کنند، انجام می دهند. در واقع این گونه ها برای خود خوابگاهی می سازند و تخم ها را داخل خوابگاه شان می گذارند. کبری تنها ماری است که این کار را انجام می دهد. آنها در هر بار تخم گذاری بین ۲۰ تا ۴۰ تخم گذاشته و پس از ۲  تا ۳ ماه انتظار بچه ها از تخم خارج می شوند. بچه ها هنگام تولد سمی به کشندگی مارها بالغ دارند.

  • پراکندگی

جنوب شرقی آسیا و بخش هایی از هند

  • پراکندگی در ایران

کبری آسیای مرکزی معروف به کفچه مار در استان های خراسان، مازندران، گلستان و مازندران وجود دارد.

۶- مار مرجانی (Coral snake)
این گونه از مارها جزو خانواده مارهای کبری یا آلاپیده بوده و در آمریکا به نام مارهای کرال معروفند. این مارهای سمی ۶۵ گونه داشته و در مکزیک و جنوب ایالات متحده مثل آمریکای مرکزی و مناطق شمالی آمریکای جنوبی پیدا کرد. آنها نوارهای قرمز و روشنی در بدن خود داشته و به این علت می توان آنها را به خوبی شناسایی کرد. برخی از این گونه مارها آبزی بوده و در آب های شیرین زندگی می کنند ولی عمدتاً آنها را می توان در جنگل های خشک و مرطوب استوایی پیدا کرد. از معروف ترین مارهای مرجانی که سم بسیار مهلکی از نوع نورتوکسین داشته و سریع باعث مرگ می شود می توان به مار مرجانی آریزونا اشاره کرد. سم این گونه مارها باعث اختلال در عملکرد سیستم عصبی شده و با فلج کردن عضلات تنفسی باعث خفگی و مرگ می شوند. از میان مارهای سمی فقط مردمک چشم مارهای مرجانی مدور و گرد می باشد. با اینکه مارهای سمی سر مثلثی شکل دارند ولی سر مارهای مرجانی مثلثی نمی باشد.

مارمرجانی
مار مرجانی
  • تغذیه

گوشت خوار بوده و عمدتاً از قورباغه، مارمولک و مارهای کوچک تغذیه می کنند.

  • تولید مثل

تخم گذار بوده و حدود ۱۰ تا ۲۰ تخم می گذارد. بعد از چند هفته انتظار، نوزادان تخم ها را شکسته و از تخم بیرون می آیند.

مالچ پاشی بلای جان حیوانات

افعی شاخدار عربی (Cerastes gasperettii) یکی از زیباترین افعی های شاخدار در جهان بوده که در ایران فقط و فقط در شنزارهای استان خوزستان وجود دارد. این افعی میلیون ها سال است که در این استان زیسته و نسل خود را حفظ کرده است ولی اکنون بخاطر مالچ پاشی در ایران شدیداً در معرض خطر انقراض قرار دارد. کارشناسان زبده ایرانی می گویند هنگام مالچ پاشی، این افعی ها و سایر گونه های موجود در این استان خواب هستند. برخی دیگر از همین کارشناسان می گویند این مارها نیش می زنند و چه بهتر منقرض شوند!!!

جالب است در خوزستان هر جا بخواهند مالچ پاشی کنند می گویند آنجا نه گیاهی وجود دارد و نه جانوری و بعد از اینکه معلوم شد که واقعیت را نگفته اند می گویند اشتباه کردیم!!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *