آیا آلودگی در خانه هم وجود دارد؟ راهکارهای کاهش آن

آلودگی در خانه

چرا خیلی از ماها تصور می کنیم که آلودگی هوا فقط در محیط بیرون است و هوای خانه نمی تواند آلوده باشد؟ بلی! درست متوجه شدید آلودگی در خانه و محیط داخلی محل کار یا فضاهای سربسته نیز وجود دارد و این امر ضرورت پرداختن به این موضوع را روشن می سازد. برای مصون ماندن از آلودگی های بیرونی و به تبع آن پیشگیری از بسیاری از بیماری ها باید تا آنجا که می توانیم برای امنیت و سلامتی خود و اعضای خانواده یا همکاران باید محیط داخلی را پاک و سالم نگه داریم. شاید خانه ای که هوایش آلوده باشد به اندازه خانه ای که پر از زباله باشد، به چشم نیاید و شاید خیلی از ماها داریم در چنین خانه هایی زندگی می کنیم بدون اینکه خبر داشته باشیم چه اتفاقی در حال  رخ دادن است.

دود و گرد و خاک، دود سیگار، چسب، فرمالدئید و سرب به کار رفته در مصالح ساختمانی، کرک، پرز و مواد موجود در فرش، ذرات معلق وارد شونده از پنجره و… را می توان بخشی از آلودگی های محیط داخلی به شمار آورد. اگر تمایل دارید با انواع آلودگی های داخل محیط خانه و تاثیرات آنها بر افراد آشنا شوید و همچنین اگر دوست دارید در مورد راهکارهایی برای کاهش میزان آلودگی های داخل خانه اطلاعات بیشتری کسب کنید، در ادامه مطلب با مجمع فعالان زیست محیطی کشور همراه باشید.

مقدمه

طبق نظر آژانس حفاظت از محیط زیست، پنج مشکل اصلی کیفیت هوا جزو آلودگی در خانه و هوای داخلی محسوب می شوند. آلاینده های معمول داخل خانه شامل رطوبت بیش از حد، ترکیبات آلی فرار (VOC)، محصولات احتراق، رادون، آفت کش ها، ذرات گرد و غبار، ویروس ها و باکتری ها می باشد. طبق بررسی های انجام شده همه این موارد بر سلامتی انسان تأثیر می گذارند و بوی بد، رطوبت، هوای کهنه و انباشتگی هوا نیز باعث عدم راحتی در یک خانه می شود. اکثر استراتژی های کنترل به کنترل گازها و ذرات مانند گرد و غبار، گرده و ذرات دود کمک می کنند. با این حال در واقع هیچ نوع استراتژی برای حذف گازها وجود ندارد.

معمول ترین آلاینده های محیط خانه
معمول ترین آلاینده های محیط خانه

حدود ۳ میلیارد نفر با استفاده از سوخت های آلاینده مثل چوب، زغال سنگ، کود و پهن، نفت سفید و فن آوری های ناکارآمد خانه های خود را گرم می کنند و از آنها برای پخت و پز استفاده می کنند. پخت و پز و گرمایش با سوخت ها و فنآوری های آلاینده سطح بالایی از آلودگی در خانه را ایجاد می کند که شامل طیف وسیعی از آلاینده های آسیب رسان به سلامتی مانند ذرات ریز و مونوکسیدکربن می باشد

طبق آمار سازمان بهداشت جهانی(WHO) حدود ۳٫۸ میلیون نفر در سال در اثر قرار گرفتن در معرض آلودگی هوای خانگی می میرند. این آلودگی هوای خانگی از منابع مختلفی ناشی می شود و شامل طیف گسترده ای از گازها، مواد شیمیایی و سایر مواد است. ذرات ریز به ویژه یک شاخص قوی برای خطرات سلامتی است زیرا آنها می توانند به عمق ریه ها نفوذ کرده، وارد جریان خون شده و به اندام ها بروند. در برخی از خانه هایی با تهویه ضعیف، غلظت ذرات معلق می تواند از میزان توصیه شده توسط WHO بیشتر باشد.

آشنایی با انواع آلودگی در خانه

۱- رطوبت بیش از حد (Excess Moisture)

رطوبت یکی از مهمترین و شناخته شده ترین آلاینده های داخلی است که هم بر سلامت انسان و هم بر سلامت ساختمان تأثیر می گذارد. متداول ترین مشکلات رطوبت هنگامی ایجاد می شود که هوای مرطوب گرم با یک سطح خنک مانند آینه، پنجره یا دیوار و فضای خنک تری روبرو شود. هوای خنک تر می تواند رطوبت کمتری را در خود نگه دارد بنابراین مقدار اضافی  به صورت قطرات روی سطح متراکم می شود. در جایی که رطوبت جمع می شود، کپک قارچی، کپک زدگی و گرد و غبار نیز جمع شود که می تواند باعث آسم یا آلرژی شود، محصولات چوبی را از بین ببرد و زنگ زدگی اجزای سازنده فلزی را تسریع کند. رطوبت زیاد داخل خانه همچنین می تواند خروج مواد سمی موجود در مبلمان یا محصولات تمیز کننده را تسهیل کند. رطوبت بر راحتی و آسایش نیز تأثیر می گذارد چرا که اگر رطوبت در فصول خنک بیش از حد  وجود داشته باشد می تواند باعث ایجاد سردی شود. رطوبت بسیار کم، زمانی که هوای بیرون از خانه معمولاً بسیار سرد است همچنین می تواند ناسالم و ناراحت کننده باشد.

کپک زدگی ناشی از رطوبت در فضای داخلی خانه
کپک زدگی ناشی از رطوبت در محیط خانه

تجمع رطوبت و رشد کپک و باکتری می تواند به خاطر گسل های ساختاری، گرمایش و عایق بندی ناکافی یا تهویه نامناسب باشد. این موارد مواد آلرژی زا و محرک ایجاد می کنند که می تواند باعث حملات آسم در بین افراد حساس به کپک شود. آنها همچنین چشم، پوست، بینی، گلو و ریه های افراد حساس به کپک و… را تحریک می کنند. هنگام بارندگی یا نشت های زیرزمینی آب می تواند به صورت مایع، به عنوان بخار در هوای مرطوب یا از طریق عمل مویرگی (حرکت رطوبت به سمت بالا از زمین از طریق مواد متخلخل مانند چوب و بتن) به داخل خانه منتقل شود. رطوبت از داخل خانه از فعالیت های حمام و آشپزخانه، گیاهان و وسایل گازسوز نیز می تواند ناشی شود و باعث آلودگی در خانه شود.

۲- رادون (Radon)

رادون یک گاز رادیواکتیو است که از سازه های سنگی و خاکی خاصی منشعب می شود و به طور طبیعی در خاک تولید می شود. این گاز در غیاب سیستم های تهویه یا تخلیه ناکافی در زیرزمین یا سطح زمین از زمین وارد خانه می شود. بهتر است بدانید رادون دومین علت اصلی سرطان ریه در ایالات متحده و دلیل اصلی سرطان ریه در بین افراد غیر سیگاری می باشد. غلظت آن در ساختمان ها از نظر منطقه ای و حتی محلی متفاوت است. روش هایی عالی و نسبتاً ارزان برای کنترل غلظت رادون در سطوحی که مقدار آن افزایش می یابد، وجود دارد. این موارد معمولاً شامل استفاده از یک فن کوچک متصل به سیستم لوله پی وی سی برای کاهش فشار گاز خاک و تخلیه هوای غنی از رادون در جو است تا وارد خانه نشود. این سیستم، هوا را از زیر پی ساختمان بیرون می کشد و به طور کلی در سطح سقف به طور بی خطر برای جو خارج می سازد.

۳- محصولات احتراق (Combustion Products)

آلاینده هایی که در اثر احتراق ناقص سوخت جامد یا نفت سفید برای پخت و پز، گرمایش و روشنایی ساطع می شوند با خطرات جدی سلامتی همراه هستند. وسایل گازسوز از جمله کوره، آبگرم کن ها، برخی از خشک کن ها و… دی اکسید کربن، مونوکسیدکربن، اکسیدهای نیتروژن و بخار آب تولید می کنند و باعث آلودگی در خانه می شوند. اگر این لوازم و دستگاه ها به درستی به خارج از خانه تخلیه نشوند یا اگر فشار هوا در اطراف این وسایل گازسوز به اندازه کافی منفی باشد و باعث ایجاد ورود جریانی از هوا یا آب شود که به طرف پایین دودکش، لوله و غیره جریان دارد، آلاینده های احتراق می توانند وارد خانه شوند.

متان یک گاز گلخانه ای قوی است. این ماده به تشکیل ازن کمک می کند. این گاز گلخانه ای در اثر احتراق ناقص زیست توده، سوخت های زیستی و سوخت های فسیلی در اجاق های ساده، کوره های آتش یا چراغ های فتیله ساطع می شود

شمع یکی از آلاینده های محیط خانه
شمع یکی از آلاینده های محیط خانه

ذرات معلق (PM) به ذرات قابل استنشاق متشکل از سولفات، نیترات، آمونیاک، کلرید سدیم، کربن سیاه، گرد و غبار معدنی یا آب اشاره دارد. خطرات بهداشتی مرتبط با ریزگردها به خوبی ثابت شده است. گازها و ذرات معلق Co یا co2 ناشی از احتراق ناقص سوخت جامد یا نفت سفید مورد استفاده برای طباخی و پخت و پز می باشند. ذراتی با قطر ۱۰ میکرون یا کمتر می توانند به عمق مجاری ریه نفوذ کرده و وارد جریان خون شوند و باعث ایجاد تأثیرات جدی قلبی عروقی، مغزی و تنفسی شوند. قرار گرفتن در معرض ذرات معلق در طولانی مدت و کوتاه مدت با مرگ و میر ناشی از بیماری های قلبی عروقی و تنفسی ارتباط دارد. تماس طولانی مدت بیشتر با پیامدهای نامطلوب پیش از تولد و سرطان ریه در ارتباط است. در سال ۲۰۱۳  آژانس بین المللی تحقیقات سرطان، ذرات معلق را یکی از دلایل سرطان ریه مشخص کرد. بوی اسپری ها، بعضی از شوینده ها و آفت کش ها، شمع های معطر و… به علت انتشار برخی گازهای سمی مثل کلر می تواند باعث آلودگی در خانه شده و برای سلامتی افراد خانواده بسیار خطرناک باشد.

بزرگترین منبع ذرات معلق در اطراف خانه به طور کلی احتراق سوخت های آلاینده در منقل های گرم، اجاق گازها یا بخاری های ناکارآمد است. علاوه بر فعالیت های خانگی مانند پخت و پز، گرمایش فضا و روشنایی و سایر فعالیتها مانند تهیه علوفه حیوانات، گرم کردن برای استحمام و دم کردن نوشیدنی ها نیز می توانند از منابع مهم آلودگی ذرات معلق در محیط خانه باشند.

مونوکسید کربن گازی بی رنگ و بدون بو است که در اثر احتراق ناقص سوخت های کربنی مانند چوب، بنزین، ذغال سنگ، گاز طبیعی و نفت سفید در اجاق های ساده، کوره های آتش و لامپ های فتیله ای تولید می شود. مونوکسیدکربن در غشای آلوئولی پخش می شود، در خون حل می شود و با میل بیشتری نسبت به اکسیژن به هموگلوبین خون متصل می شود، در نتیجه مقدار اکسی هموگلوبین در خون کاهش می یابد و به تبع آن هیپوکسی بافت ایجاد می شود. قرار گرفتن در معرض مونوکسیدکربن خطرات زیادی از جمله کاهش توانایی ورزش در افراد سالم، افزایش میزان آسم در کودکان، افزایش میزان برونشیت و افزایش میزان بیماری های قلبی عروقی، نارسایی قلبی و بیماری ایسکمیک قلب در میان افراد مسن دارد. قرار گرفتن در معرض سطح بالایی از مونوکسیدکربن می تواند کشنده باشد. اگزوز اتومبیل، کامیون یا اتوبوس از گاراژهای متصل به خانه، جاده های مجاور یا پارکینگ ها نیز می تواند منبع آلودگی در خانه باشد.

دود سیگار و آلودگی در خانه
دود سیگار

۴- دود سیگار (Tobacco Smoke)

یکی از خطرناک ترین انواع آلودگی محیط داخلی شاید آشنا ترین آن باشد یعنی دود سیگار. دود سیگار می تواند باعث بروز عوارضی در خانم های باردار و مشکلات ریوی و آسم و… برای سایر افراد خانواده شود. سیگار کشیدن به تنهایی در یک طبقه از انواع آلودگی های محیط خانه قرار دارد زیرا آثار و عوارض آن بر سلامتی حتی برای افراد غیر سیگاری کاملاً ثابت شده است. از آنجا که سیگار کشیدن مقادیر زیادی گاز و ذرات مضر تولید می کند، هم از نظر کیفیت هوای داخل و هم از نظر سلامتی، فعالیت های اندکی به اندازه سیگار کشیدن می توانند مضر باشند.

تهویه نامناسب هوا می تواند خطرات سلامتی ناشی از تمام آلاینده های محیط داخلی خانه را تشدید کند.

بیشتر بدانید: آلودگی ناشی از ته سیگار را دست کم نگیرید!

۵- ترکیبات آلی فرار (Volatile Organic Compounds)

ترکیبات آلی فرار یا  VOC ها شامل طیف وسیعی از مواد تبخیری از جمله فرمالدئید است که می تواند از مصالح ساختمانی و اثاثیه (مانند مبلمان و فرش)، بنزین موجود در گاراژ، سموم دفع آفات و حتی فرایندهای پخت و پز (رایحه عالی پخت نان و بوی تند پیاز سرخ کرده) منتشر و ساطع شود. VOC ها شامل بوی بدن نیز می شوند. بسیاری ازاین ترکیبات فقط مزاحم هستند اما برخی مانند فرمالدئید حتی در غلظت های بسیار کم، سلامتی را تهدید می کنند. چسب های به کار رفته در ساخت مبلمان ماده ای به نام فرمالدئید دارند که هم سرطان زا می باشند و هم می توانند منجر به آلرژی شوند. VOC ها از جمله فرمالدئید می توانند از محصولات خانگی مانند رنگ، مواد پاک کننده رنگ، مواد نگهدارنده چوب، موم، سموم دفع آفات، اسپری های آئروسل، فرش ها و بسیاری از محصولات تمیز کننده، ضد عفونی کننده، لوازم آرایشی و چربی زدایی ساطع شوند. از جمله اثرات سلامتی VOC ها می توان به افزایش میزان آسم، سوزش چشم، بینی و گلو، سردرد، حالت تهوع، آسیب به کبد، کلیه و سیستم عصبی مرکزی اشاره کرد.

آزبست می تواند از طریق انواع مصالح ساختمانی مانند عایق ها و کاشی های کف و کف ساختمان به خصوص در صورت آسیب دیدگی و تجزیه در هوا انتشار یابد. این ماده همچنین در برخی از محصولات کاغذی و انواع پلاستیک ها وجود دارد. آزبست به عنوان یک ماده سرطانزا برای انسانی شناخته شده اما هنوز هم در بسیاری از کشورهای کم درآمد مقدار این ماده کنترل نشده است. تأثیرات سلامتی ناشی از قرار گرفتن در معرض آزبست شامل افزایش خطر بیماری ریوی (آزبستوز)، سرطان ریه می باشد.

فرش و موکت ها به علت داشتن ترکیبات آلی فرار مناسب برای رشد باکتری ها می توانند یکی از انواع آلودگی در خانه محسوب شوند. هنگام راه رفتن یا انجام هرگونه فعالیت دیگر روی فرش ها و موکت ها، این ذرات به هوا بلند شده و به راحتی راه خود را به سیستم تنفسی افراد پیدا کرده و در درون ریه ها جا خوش کنند. اگر روی فرش یا موکت، آب یا هرگونه مایع دیگری ریخته شود فضا را برای رشد کپک و قارچ روی آنها فراهم می کند و خطر ابتلا به بیماری های تنفسی افرادی که روی آن می نشینند یا می خزند (مثل نوزادان) را افزایش می دهند.

دیوارهایی که رنگ شده اند و رنگ آنها هنوز خشک نشده باعث انتشار گازهای شیمیایی مختلفی می شود که می تواند باعث سردرد و حالت تهوع شود. توصیه می شود تا زمانی که رنگ روی دیوارها و… خشک نشده سعی نکنید در آن جا زندگی کنید یا در صورت زندگی حتماً درب و پنجره ها را باز بگذارید. در صورتی که بازکردن درب و پنجره امکان پذیر نمی باشد (مثلا در فصل سرما) لطفاً در خانه ماسک بزنید.

بیشتر بدانید: انواع آلودگی و تأثیرات آنها روی انسان و محیط زیست!

ترکیبات سرب و سرب خطرات سلامتی را برای کودکان و زنان باردار ایجاد می کند. تأثیرات بهداشتی در کودکان در معرض سرب شامل مشکلات رفتاری و یادگیری، ضریب هوشی پایین و بیش فعالی، رشد کُند، مشکلات شنوایی و کم خونی است. در موارد نادر مصرف سرب می تواند باعث تشنج، کما و حتی مرگ شود. برای زنان باردار خطرات سلامتی شامل کاهش رشد جنین و زایمان زودرس است. بزرگسالان در معرض سرب همچنین بیشتر در معرض خطر اثرات قلبی عروقی، افزایش فشار خون، کاهش عملکرد کلیه و خطر مشکلات تولید مثل در مردان و زنان هستند. سرب در خانه در گرد و غبار آلوده از محصولاتی مانند رنگ، سرامیک، لوله و مواد لوله کشی، لحیم کاری، بنزین، باتری و مواد آرایشی یافت می شود.

۱۳ راهکار برای کاهش آلودگی در خانه

۱- اگر از انواع اسپری، رنگ، لاک، شمع های معطر و… در محیط داخلی خانه استفاده می کنید برای جریان یافتن هوا از یک دستگاه تهویه هوا استفاده کنید شمع های معطری که دارای پارافین می باشند باعث آزاد شدن تولوئن و بنزن می شوند که هر دو ماده، سرطان زا می باشد. توصیه می کنیم اگر می خواهید از شمع در محیط خانه استفاده کنید، حتماً از شمع های مومی استفاده کنید.

۲- برای کاهش گازهای مونوکسید کربن و هیدروکربن ناشی از سوخت ناقص اجاق گاز و همچنین کاهش هوای مرطوب موجود در آشپزخانه و حمام و جلوگیری از رشد کپک، باکتری و قارچ در این محیط حتما در آشپزخانه و حمام، هود یا هواکش نصب کنید. همچنین می توانید برای جلوگیری از آلودگی در خانه از اسانس های دارچین، سرکه، رزماری، آویشن، لیمو، برگ چای و.. استفاده کنید.

۳- هرازچندگاهی درب و پنجره های خانه، محل کار یا هر محیط بسته ای مثل اتومبیل را باز کند تا هوای تازه وارد شده و تجمع آلاینده ها را در این محیط ها کاهش دهید. در صورت آلوده بودن هوای بیرون، این کار توصیه نمی شود. در این مواقع برای جابجایی هوا از پنکه یا کولر می توانید استفاده کنید.

گردگیری خانه برای کاهش آلودگی در خانه
گردگیری خانه

۴- برای پاک کردن انواع باکتری ها، کپک ها و.. هر چند روز یک بار خانه را گردگیری و تمیز کنید. برای جارو کشیدن سعی کنید از جاروبرقی استفاده کنید. پرده ها و کرکره ها را نیز از قلم نیندازید.

۵- برای اینکه مونوکسید کربن ناشی از احتراق ناقص سوخت بخاری و سایر وسایل گرمایشی مثل شومینه وارد خانه نشود، حتماً قبل از استفاده از این وسایل مطمئن شوید که راه های خروجی این گاز باز بوده و این گاز از طریق دودکش خارج می شود.

۶- به هیچ وجه در داخل خانه یا ماشین سیگار نکشید تا از تجمع دود و مواد سمی در محیط داخلی جلوگیری کنید. توصیه می کنیم سعی کنید اگر سیگار می کشید این کار را ترک کنید و اگر قادر به انجام این کار نیستید در فضای باز مثل بالکن یا حیاط اقدام به این کار بکنید.

۷- برای جلوگیری از ورود گرد و غبار و ذرات معلق و آلودگی در خانه سعی کنید در محیط داخلی خانه از فرش یا موکت کمتری استفاده کنید یا اگر ضرورتی ندارد آنها را جمع کنید.
از مواد پاک کننده تهیه شده از مواد شیمیایی (سعی کنید پاک کننده خانگی درست کنید) و خوشبو کننده های هوا به علت اینکه از روغن های اسانس خالص تهیه می شوند و می توانند باعث آسم و آلرژی می شوند، استفاده نکنید.

۸- با کفش وارد خانه شدن باعث ورود انواع گرد و غبار، بیماری و… در داخل خانه می شود. سعی کنید حتماً جلوی درب ورودی خانه، کفش هایتان را در بیاورید و مکرراً آنها را با آب تمیز کنید.

۹- اگر در جایی از خانه تان آب نشتی می کند حتماً جلوی نشتی را بگیرید. چرا که باعث می شود رطوبت هوای خانه و به تبع آن کپک زدگی و قارچ زدگی افزایش پیدا کند.

استفاده از گل برای کاهش آلودگی در خانه
استفاده از گل برای پاکسازی محیط خانه

۱۰- حتماً در محیط داخلی خانه از گلدان با گل های طبیعی استفاده کنید. گیاهان می توانند سموم داخل خانه را پاک سازی کنند و به کاهش آلودگی در خانه کمک کنند.

۱۱- اگر در خانه خودتان از یک حیوان خانگی نگه داری می کنید و این حیوان وارد محیط داخلی خانه تان می شود هر چند وقت یک بار در محیط بیرون از خانه موهای او را برس بکشید یا او را بشویید.

۱۲- سعی کنید هر چند وقت یک بار ملحفه ها، پارچه ها، پتوها و… را بشویید.

۱۳- برای کاهش ورود آفات و حشرات و به تبع آن کاهش استفاده از آفت کش ها، حشره کش ها یا سایر موارد شیمیایی سعی کنید منافذ موجود روی دیوارهای خانه را بگیرید. همچنین زباله ها را در سطل دردار نگه دارید و هرچند وقت یک بار هم سطل ها را بشویید و ضد عفونی کنید.

منابع: smarterhouse.org و www.who.int

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *