۱۲ نوع از گونه های معروف مارمولک ها

مارمولک ها
مارمولک واژه ای عامیانه در ایران است که اکثر مواقع به جای سوسمار به کار می رود، در حالی که این گونه از جانوران در زبان انگلیسی با نام Lizard شناخته شده و هیچ فرقی باهم ندارند. بیش از ۵۵۰۰ گونه مارمولک وجود دارند. آنها موفق ترین گروه خزندگان هستند و سبک های زندگی گوناگونی در میانشان دیده می شود. مارمولک‌های درخت زی، نقب زی و آب زی هم کم نیستند. برخی از مارمولک ها دست و پا ندارند و بیشتر شبیه مار هستند. برخی هم می توانند روی هوا سُر بخورند. جکوها، ایگواناها، آفتاب پرست ها، سنقورها و بزمجه ها فقط چند نمونه از مارمولک‌های امروزی هستند.

مارمولک ها در دنیا از ۲ سانتی متر تا حدود ۵٫۳ متر دیده می شوند و نباید مارمولک‌هایی که درشت اندام هستند را با تمساح و کروکودیل اشتباه گرفت. بیشتر آنها حشره خوارند و بسته به اندازه و جثه شان از بندپایان و گاهی جوندگان تغذیه می کنند. بعضی از مارمولک‌هایی که روی دیوار خانه ها دیده می شوند به قصد شکار بندپایانی از قبیل عنکبوت ها، رتیل ها و حشراتی که دورِ نور لامپ ها جمع شده اند به آنجا می آیند.

برای آشنایی با ویژگی های مختلف از جمله شیوه حرکت، پاها و پنجه ها، دم مارمولک‌ها و همچنین آشنایی با ۱۲ گونه مارمولک پیشنهاد می کنیم این مطالب را تا انتها بخوانید.

شرح مختصری از برخی از ویژگی های مارمولک

  • پاها و پنجه ها

پاها و پنجه ها در زندگی بسیاری از خزندگان نقش حیاتی و مهمی دارند گرچه مارها و برخی از مارمولک ها، بدون پا هم روزگار می گذرانند. به طور کلی پاها و پنجه های خزندگان با زیستگاه هایشان انطباق یافته اند. برای نمونه مارمولک‌های صحرایی اغلب پولک های دراز روی انگشت های پا دارند که راه رفتن روی شن را برای آنها آسان تر می کنند.

مارمولک‌ها (به انگلیسی: Lizard) معمولاً چنگال های بسیار تیز دارند تا بتوانند خودشان را روی سطوح صاف هم محکم نگه دارند. برخی از مارمولک‌های بالا رو مثل جکوها بالشتک هایی چسبنده به هم دارند. پاها و پنجه های قدرتمند مارمولک‌هایی مثل بزمجه ها برای کندن زمین ساخته شده اند.

انگشت های تیزچنگال برخی از مارمولک‌ها در بالا رفتن از سطوح اغلب ناهموار سنگی به جانور کمک می کند. برخی اوقات مارمولک‌های شیشه ای (European glass lizard)  با مار اشتباه گرفته می شود چون نشانی از پاهای جلو در آن نمی بینیم و از پاهای عقبش هم فقط زائده هایی کوچک باقی مانده اند که به سختی دیده می شوند.

خیلی از مارمولک ها مخصوصاً انواع نقب زن هم به همین شکل تکامل یافته اند. معمولاً با از دست دادن پاها، بدن جانور هم کشیده تر می شود تا برای زندگی زیر خاک مناسب تر باشد. با این حال برخی از مارمولک‌های بی پا مثل مارمولک‌های شیشه ای در زیستگاه های سنگی زندگی می کنند یا لابه لای گیاهان انبوه چنبره می زنند.

بیشتر مارمولک ها برای شکار کردن و گریختن از خطر به چابکی و سرعت شان متکی هستند. آنها معمولاً از هر چهار پایشان کمک می گیرند و سریع حرکت می کنند.

  • شیوه حرکت مارمولک ها

بیشتر مارمولک ها چهار پایِ پنج انگشتی دارند. البته مارمولک‌هایی هم هستند که اصلاً پا ندارند یا فقط دو پای کوچک پسین دارند. در برخی از مارمولک ها، پاهای عقب قوی تر از پاهای جلو بوده و جانور را به پیش می رانند. مارمولک‌هایی که زیر زمین زندگی می کنند، پاهایی بسیار کوچک دارند یا بی پا هستند چون معمولاً مثل مارها در نقب هایشان می سُرند و پیچ و تاب می خورند.

۱- قدرت کف دست

وقتی مارمولک حرکت می کند، چنگال های دستش به سمت جلو و کف دستش به سمت پایین قرار می گیرند. حرکت رو به جلوی جانور نتیجه فشار دادن کف دستش روی زمین است.

۲- پهلو به پهلو

مارمولک برای افزایش سرعت، بدنش را پهلو به پهلو پیچ و تاب می دهد. ترتیب حرکت پاها به سرعت مارمولک بستگی دارد. وقتی مارمولک آهسته حرکت می کند همیشه ۳ پا را روی زمین نگه می دارد.

۳- دو به دو

وقتی مارمولک یورتمه می رود در هر لحظه دو پا (در زوجهای قطری) وزن بدنش را تحمل می کنند. حتی در بعضی لحظه ها هر دو پای جلو و یکی از پاهای عقب روی زمین نیستند.

دونده سرعت

  • دونده شش خط، نوعی مارمولک آمریکای شمالی بوده و یکی از سریع ترین خزندگان خشکی است. این جانور می تواند در مدت زمانی کوتاه سرعتش را به ۱۸ کیلومتر در ساعت برساند. البته بعضی از آیگواناها از این هم سریع تر هستند.
  • اژدهای آبی ستیغ دار آسیایی در آسیا زندگی می کند و بیشتر آن را روی درخت های کنار آب می بینیم.  این جانور وقتی احساس خطر می کند روی دو پای عقبش می ایستد و با کمک گرفتن از دمش برای حفظ تعادل، مسافت های کوتاه را روی دو پا می دود. این نوع حرکت دو پا را در برخی از مارمولک‌های دیگر می بینیم. این مارمولک ها با دویدن روی دو پا می توانند به سرعتی بیشتر از آنچه در حرکت چهار پا ممکن است، برسند.
  • دم مارمولک ها

بیشتر مارمولک ها اگر دمشان را بگیرید، آن را از بدنشان جدا می کنند. اگرچه این روش دفاع کمی افراطی به نظر می رسد، تردیدی نیست که از دست دادن دم بهتر از مرگ است. برخی از آنها در مواجهه با حمله، دمشان را می جنبانند تا جانور مهاجم را گیج کنند.

مهره های دم مارمولک شکاف ویژه ای دارد که محل جدا شدن دم را مشخص می کند. وقتی دم مارمولک را بگیرید، ماهیچه های دم منقبض شده و یکی از مهره ها از بقیه جدا می شود. قسمت جدا شده دم تا چند دقیقه بعد از قطع شدن تکان می خورد و دشمن را گیج می کند تا مارمولک فرصتی برای فرار پیدا کند. ظرف ۲ ماه، دم دوباره می روید. با این همه از دست دادن دم گران تمام می شود. گاهی مارمولک در دوره های کمیابی غذا مثلاً در زمستان یا در فصل خشکسالی، غذایی در دمش ذخیره می کند که با قطع شدن دم، غذا از بین می رود.

بعد از ۸ ماه طول دم تقریباً به اندازه دم اصلی می شود. اگر لازم باشد این دم می تواند دوباره قطع شود اما فقط در قسمتی که قبلاً قطع شده این امکان وجود دارد. هرچند دم جدید مثل دم قدیمی به نظر می رسد ولی به جای مهره های استخوانی، لوله ای ساده و غضروف درونش وجود دارد. رویش دم تازه، انرژی زیادی مصرف می کند؛ انرژی که می توانست کاربردهای بهتری داشته باشد.

معرفی ۱۲ نوع از مارمولک ها که شاید تعدادی از آنها را دیده باشید!

انواع مارمولک ها در مناطق گرمسیری کره زمین زیاد یافت می شوند. آنها به رنگ های مختلفی وجود دارند.

ا- مارمولک سبز (green lizard)

مارمولک سبز که در بوته زارها زندگی می کند و رنگش سبز است، عادت دارد زیر تخته سنگ ها خود را مخفی می کند و دوست دارد زیر آفتاب داغ دراز بکشد تا بدنش گرم شود. رنگ پوست این مارمولک در زیر آفتاب تیره تر می شود.

مارمولک سبز
مارمولک سبز

جانور شناسان می گویند دلیل تیره تر شدن پوست آنها این است که پوست شان گرمای خورشید را جذب می کند. مارمولک سبز از حشراتی که به او نزدیک می شوند تغذیه می کند. به قول جانور شناسان فقط مارمولک سبز نر، گردن آبی خوش رنگی دارد. در واقع این مارمولک به عنوان کوچک ترین خزنده دنیا شناخته شده است.

۲- مارمولک توکای (Tokay gecko)

توکای نوعی جکوی نسبتاً بزرگی است که در آسیای شرقی زندگی می کند. این جانور را چنین نامیده اند چون یکی از صداهایی که تولید می کند شبیه کلمه توکای است.

مارمولک توکای
مارمولک توکای

توکای از بهترین مارمولک‌های بالارو بوده و با کمک بالشتک های زیر انگشت های خیلی آسان می تواند از دیوار بالا برود، روی سقف راه برود و حتی خودش را روی دیواره های نسبتاً شیشه ای نگه دارد. این بالشتک ها را ساختارهایی میکروسکوپی و مو مانند پوشانده اند که به جانور امکان می دهند خودش را تقریبا روی هر سطحی نگه دارد. شاید روی هر بالشتک تا یک میلیون مو وجود داشته باشد، موهایی که با سطحی که جانور روی آن راه می رود اصطکاک به وجود می آورند.

بسیاری از مارها و مارمولک ها با زندگی روی درخت و لا به لای بوته ها سازگار شده اند. انگشت های خیلی از مارمولک‌های درخت زی، چنگال های تکامل یافته برای گرفتن تنه درخت یا بالشتک هایی ویژه برای چسبیدن به سطوح صاف برگ ها دارند. این مارمولک ها و برخی از مارها درختی اغلب دم های درازی دارند؛ دم هایی که دور شاخه حلقه می زنند و به حفظ تعادل جانور کمک می کنند. خزندگان درختی را اغلب در جزیره های دور افتاده اقیانوس آرام می یابیم و تقریباً تردیدی نیست که گیاهان شناور روی آب، خزندگان را با خود به این جزیره ها برده اند.

۳- مارمولک باغچه (Garden lizard)

بدن این مارمولک کمی شبیه بدن آفتاب پرست به نظر می رسد و دمی خیلی دراز و باریک دارد. این مارمولک هم می تواند خیلی سریع رنگ عوض کرده و مخصوصاً سرش را به رنگ قرمز درآورد. لب های بعضی از گونه های این جانور چنان قرمز می شوند که آن را مارمولک خون خوار نامیده اند.

مارمولک باغچه
مارمولک باغچه

۴- جکوی پلنگی (نام علمی: Eublepharis macularius)

همه جکو ها بالا روهای ماهری هستند چون بالشتک های انگشت هایشان به آنها امکان می دهند که تقریباً روی هر سطحی راه بروند.

جکوی پلنگی
جکوی پلنگی

بیشتر جکو ها شب زی می باشند اما جکوهایی هم هستند که روزها فعالیت می کنند. این جکوها از انواع حشره ها و میوه های نرم تغذیه می کنند. برخی از آنها شهد گل های نخل را هم دوست دارند. جکوهای پلنگی از این جهت غیر عادی هستند که پلک هایی متحرک دارند و به همین دلیل جکوی پلک زن هم نامیده می شود. بیشتر جکوها مثل مارها نمی توانند پلک بزنند و در عوض پوششی شفاف و ثابت از چشمان آنها محافظت می کند. انگشت های این مارمولک ها به بالشتک هایی ریز و محکم ختم می شود که راه رفتن روی سطوح صاف را برایشان امکان پذیر می سازد.

۵- مارمولک باسیلیسک (basilisk lizard)

این مارمولک آب پیما وقتی از چیزی می ترسد از روی درخت ها و بوته های کنار رود به درون آب می پرد. بعد با دو پای عقبش سریع روی آب راه می رود.

باسیلیسک
مارمولک باسیلیسک

کف پای این مارمولک خیلی پهن است و ردیفی از پولک های انگشت های پاهایش، آنها را قوی تر می کنند. وقتی سرعت مارمولک کم می شود، زیر سطح آب می رود و بعد از کمی شنا کردن برای نفس کشیدن روی آب می آید.

۶- اژدهای کومودو (نام علمی: Varanus komodoensis)

یک گونهٔ بزرگ مارمولک است که در جزایر کومودو، رینکا، گیلی موتانگ، پادار و فلورس واقع در اندونزی زندگی می کند. این گونه که به تیرهٔ بزمجه‌ایان تعلق دارد، بزرگ‌ترین گونهٔ بزمجه است که در موارد نادری تا ۳ متر هم رشد می‌کند و وزن آن به حدود ۷۰ کیلوگرم نیز می‌رسد.

اژدهای کومودو
اژدهای کومودو

اژدهای کومودو به خاطر اندازه و وزن عظیم، دندان‌های ویژه پاره کردن گوشت، توانایی حرکت با سرعت بالا، و عادت‌ های تهاجمی غیرمعمول از جمله درندگان استثنایی به ‌شمار می‌رود.

۷- مارمولک‌های آنولیس (Anolis lizard)

این مارمولک ها بسیار قلمرو دوست هستند. نرها مدام در مقابل یکدیگر نمایش می دهند و کیسه های گلوی شان را به نشانه آمادگی برای حمله باد می کنند. گاهی این رقابت خودنمایانه میان دو مارمولکِ هم اندازه، ساعت ها طول می کشد اما اگر مارمولک کوچکی با چنین تهدیدی رو به رو شود بی درنگ عقب می نشیند.

مارمولک‌های آنولیس
مارمولک‌ آنولیس

مارمولک‌های آنولیس در مناطق گرمسیری آمریکای جنوبی و مرکزی زندگی می کنند و گونه های متعددی دارند. این مارمولک ها را گاهی آفتاب پرست آمریکایی هم می نامند. اما در واقع نوعی ایگوانا می باشند. آنها لا به لای گیاهان سبز و قهوه ای پرسه می زنند و در محیط پیرامون شان از چشم پنهان می شوند.

۸- ایگواناها (Iguana)

ایگوانا از خانواده ایگوانیدایه است که در نواحی استوایی مرکزی و جنوبی قاره آمریکا و دریای کارائیب زندگی می کند.

ایگواناها
مارمولک ایگوانای سبز

ایگواناها دو گونه دارند: سبز و آنتیل کوچک که به علت تخریب زیستگاه در معرض خطر انقراض قرار دارند. ایگوانا از واژه اسپانیایی ایوانا گرفته شده و گونه های کمیابی از آن در جزایر گالاپوس زندگی می کنند. تعدادی از گونه های این جانوران در فهرست قرمز اتحادیه بین المللی حفاظت از محیط زیست قرار دارند. آنها روی فرق سر خود چشم سومی دارند و به این علت دید خیلی خوبی دارند و می توانند رنگ ها را ببینند. به همین علت است که خیلی از اعضای خانواده ایگوانا به کمک رنگ های زایده های تزئینی روی سر، کاکل ها و طوق های گردن شان باهم ارتباط برقرار می کنند. در واقع، رنگ برای خیلی از مارمولک ها مهم است چون راهی برای تشخیص دو جنس از یکدیگر است.

مارها بیشتر ارتعاشات صوتی را از طریق استخوان های جمجمه شان از زمین دریافت می کنند اما ایگواناها و بیشتر مارمولک ها می توانند صداهای منتشرشده درهوا را از طریق روزنه های آشکار گوش شان بشنوند. پرده گوش آنها تقریباً هم سطح محیط پیرامونشان است اما در پستانداران، پرده در قعرِ سوراخ گوش قرار گرفته است. هرچند شنوایی مارمولک ها معمولاً بهتر از شنوایی مارهاست ولی نمی توانند صداها را به خوبی انسان بشنوند.

۹- شیطان خاردار (Thorny devil)

یک مارمولک استرالیایی است و زیستگاه او مناطق خشک، کم آب و بیابانی مرکز استرالیا می باشد. همچنین در مناطقی با پوشش ماسه زارها مسطح تریوریا و بیابان های سندریچ و ملی نیز زندگی می کنند.

شیطان خاردار
شیطان خاردار

این جانور برخلاف ظاهر ترسناکش بی آزار است و تقریباً فقط مورچه می خورد. خارها گذشته از تبدیل کردن این جانور به لقمه ای ناگوار برای شکارچیان، کاربردهای دیگری هم دارند. قطره ای شبنم روی این خارها می نشینند و به دهان جانور می رسند. به این ترتیب شیطان خاردار می تواند هفته ها بدون نوشیدن آب زنده بماند.

۱۰- آفتاب پرست ها (Chameleons)

این مارمولک ها عموماً زندگی آرامی دارند که البته از اقبال خوبشان است چون این جانوران به غیر از توانایی تغییر رنگ دربرابر دشمنان شان کم و بیش بی دفاع می باشند. آفتاب پرست جوون در مقایسه با بیشتر گونه های این جانوران وضعیت بهتری دارد چون ظاهر ماقبل تاریخ و سه شاخ این آفتاب پرست احتمالاً خیلی از دشمنانش را می ترساند.

آفتاب پرست
آفتاب پرست

انگشت های آفتاب پرست مخصوصا برای زندگی روی درختان بسیار کارآمد هستند. آرایش انگشتان به گونه ای است که جانور می تواند با پاهایش شاخه ها را محکم بگیرد. دم این جانور دور شاخه ها یا تنه درختان حلقه زده و محکم او را روی درخت نگه دارد. خیلی از آنها مثل آفتاب پرست ماداگاسکاری، زبانی عجیب و چسبناک هم دارند که می توانند آن را تا بیشتر از طول بدنشان دراز کرده و حشره ها و مهره داران کوچک را به دام بیندازند.

آفتاب پرست جکسون از خانواده مارمولک ها و از تیره آفتاب پرستان است. این مارمولک خود را با یک عمر شکار حشرات بر روی درختان سازگار کرده است. پاهای چنگک مانند او، شاخه ها را می گیرد و دم او که به شاخه ها گیر می کند به حفظ تعادل او کمک می کند. او قادر است زبان خود را به سرعت بیرون آورده و به سمت طعمه اش شلیک کند و غذای خود را به دست آورد. این جانوران از حشرات تغذیه می کند. قد آنها تا ۷٫۱۲ سانتی متر می رسد و زیست گاه آنها روی درختان، بوته زارها و چمنزارها می باشد. ماده ها تا ۱۲ بچه زنده به دنیا می آورند.

بهتر است بدانید برخی از خزندگان، زنده زا می باشند و برخی از گونه های آفتاب پرست ها هم می توانند بچه های زنده به دنیا بیاورند.

آفتاب پرست جکسون که در شرق آفریقا زندگی می کند به آفتاب پرست سه شاخ هم معروف بوده اما نام علمی این جانور تریوسرس جکسنی (Trio cereus jacksoni) می باشد، نامی که ژرژ بولاتر جانورشناس در ۱۸۹۶ روی آن گذاشته است. برخلاف بیشتر مارمولک ها، بدن این آفتاب پرست از پهلو به پهلو تخت است. پاهایش دو گروه انگشت دارند و دم درازش هم می تواند چیزها را بگیرد. چشم های او هم درون ساختارهایی متحرک و برجک مانند قرار گرفته اند. اتصال پلک های بالا و پایین، چشم هایی برجک مانند ساخته اند. زبان دراز این جانور چند برابر بلندتر از طول آرواره اش است که نوک چسبناک و چماقی زبانش، حشرات را گرفتار می کند.

۱۱- مارمولک شنی (Sand lizard)

مارمولک شنی صحرای نامیب وقتی زمین برای پاهایش زیادی داغ باشد شروع به رقصیدن می کند. یعنی پاهایش را به صورت متناوب بالای شن سوزان نگه می دارد. گاهی هم وزنش را روی شکم می اندازد و هر چهار پا را همزمان در هوا نگه می دارد.

مارمولک شنی
مارمولک شنی

۱۲- مارمولک آگاما (Agamas lizard)

این مارمولک ها سحرگاه هان روی صخره، زیر نور خورشید می نشیند و وقتی بدنش گرم شد دنبال حشره هایی برای خوردن می گردد و در داغترین ساعت روز به سایه پناه می برد و اگر سردش شود دوباره به صخره آفتاب گیر خود برمی گردد.

مارمولک آگاما
مارمولک آگاما

الگوی سرد و گرم شدن بسته به فصل، متفاوت می باشد. مثلاً در ماه های سرد، خزندگان فقط در میانه های روز که هوا گرم است، فعالیت می کنند اما در ماه های تابستان ممکن است ظهرها زیر زمین بروند تا بدنشان بیش از حد گرم نشود.

از عدالت، عشق، صلح و آزادی دم نزنید؛ اگر در بشقاب تان محصول بهره کشی، شکنجه و کشتار است!

خزندگان شکل ها و اندازه های بسیار گوناگونی دارند. مارمولک ها از بزرگترین و متنوع ترین گروه خزندگان می باشند اما با سرعت گرفتن توسعه و نابودی زیستگاه این جانوران ممکن است بسیاری از آنها منقرض شوند. در برخی از مناطق جهان خزندگان هنوز هم جزو غذاهای محبوب انسان هم می باشند. چند سال پیش در کاراییب یک رستوران، از ۵ هزار لاک پشت دریایی ۶۸۲ هزار لیتر سوپ تولید کرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *